Thursday, October 22, 2026

101 నుండి 197 నామాల వరకు శంకర భాష్యము

 101. వృషాకపిః

  • తాత్పర్యం: ధర్మస్వరూపుడు మరియు వరాహావతార రూపుడు.

  • విశేషం: సర్వ కోరికలను వర్షించేవాడు కావున ధర్మానికి 'వృషః' అని పేరు. జలాల (కం) నుండి భూమిని ఉద్ధరించిన వరాహమూర్తి కావున 'కపిః' అని పిలుస్తారు. ధర్మ, వరాహ ఉభయ రూప సమన్వితుడు కాబట్టి 'వృషాకపిః' అంటారు.

102. అమేయాత్మా

  • తాత్పర్యం: కొలవడానికి లేదా పరిమితి నిర్ధారించడానికి సాధ్యం కాని స్వరూపము గలవాడు.

  • విశేషం: కాలము, దేశము లేదా వస్తువుల ద్వారా పరమాత్మ ఇంతటివాడని ఎవరూ పరిచ్ఛేదించలేరు; బుద్ధికి, ఊహకు అందని అపార తత్త్వం ఆయనది.

103. సర్వయోగవినిఃసృతః

  • తాత్పర్యం: ఎటువంటి బంధాలూ అంటని పరమ అసంగ స్వరూపుడు.

  • విశేషం: "అసంగో హ్యయం పురుషః" అను శ్రుతి ప్రకారం, మాయా గుణములతో కూడిన లౌకిక సంబంధాలేవీ ఆయనకు అంటవు. లేదా సాధన అవసరం లేని సహజ ముక్త స్వరూపుడు అని కూడా అర్థం.

మూల శ్లోకము (12వ శ్లోకం):

శ్రీ శంకర భాష్యము (సంస్కృతం -):

  • వసుః (104): వసంతి సర్వభూతాన్యత్ర, తేష్వయమపి వసతీతి వా వసుః; "వసూనాం పావకశ్చాస్మి" ఇత్యుక్తో వా వసుః।
  • వసుమనాః (105): వసుశబ్దేన ధనవాచినా ప్రాశస్త్యం లక్ష్యతే; ప్రశస్తం మనో యస్య స వసుమనాః; రాగద్వేషాదిభిః క్లేశైః మదాదిభిరుపక్లేశైశ్చ యతో న దూషితం చిత్తం, తతస్తన్మనః ప్రశస్తమ్।
  • సత్యః (106): అవితథరూపత్వాత్ పరమాత్మా సత్యః; "సత్యం జ్ఞానమనంతం బ్రహ్మ" ఇతి శ్రుతేః। మూర్తామూర్తాత్మకత్వాద్వా; "సచ్చ త్యచ్చాభవత్" ఇతి శ్రుతేః; సదితి ప్రాణాః, తీత్యన్నం, యమితి దివాకరః; తేన ప్రాణాన్నాదిత్యరూపత్వాద్వా సత్యః; "సదితి ప్రాణాస్తీత్యన్నం యమిత్యసావాదిత్యః" ఇతి శ్రుతేః; సత్సు సాధుత్వాద్వా సత్యః।
  • సమాత్మా (107): సమ ఆత్మా మనో యస్య రాగద్వేషాదిభిరదూషితః స సమాత్మా; సర్వభూతేషు సమ ఏక ఆత్మా వా; "సమ ఆత్మేతి విద్యాత్" ఇతి శ్రుతేః।
  • సంమితః / అసమ్మితః (108): సర్వైరప్యర్థజాతైః పరిచ్ఛిన్నః సంమితః; సర్వైరపరిచ్ఛిన్నత్వాత్ అమిత ఇతి అసమ్మితః।
  • సమః (109): సర్వకాలేషు సర్వవికారరహితత్వాత్ సమః; శ్రియా లక్ష్మ్యా సహ వర్తత ఇతి వా సమః।
  • అమోఘః (110): పూజితః స్తుతః సంస్మృతో వా సర్వం ఫలం దదాతి, న వృథా కరోతీత్యమోఘః; అవితథసంకల్పత్వాద్వా; "సత్యసంకల్పః" ఇతి శ్రుతేః।
  • పుండరీకాక్షః (111): హృదయస్థం పుండరీకమశ్నుతే వ్యాప్నోతి తత్రోపలక్షిత ఇతి పుండరీకాక్షః; "యదిదమస్మిన్ బ్రహ్మపురే దహరం పుండరీకం వేశ్మ" "తదపి దహ్రం గగనం విశోకస్తస్మిన్ యదంతస్తదుపాసితవ్యమ్" "యత్పుండరీకం పురమధ్యసంస్థమ్" ఇతి శ్రుతేః; పుండరీకాకారే ఉభే అక్షిణీ యస్యేతి వా।
  • వృషకర్మా (112): ధర్మలక్షణం కర్మ యస్యేతి వృషకర్మా।
  • వృషాకృతిః (113): ధర్మార్థమాకృతిః శరీరం యస్య స వృషాకృతిః; "ధర్మసంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగే" ఇతి భగవద్వచనాత్।

తాత్పర్య విశేషాలు:

104. వసుః

  • తాత్పర్యం: సర్వభూతములకు నివాసమైనవాడు; సర్వభూతముల యందు నివసించువాడు.
  • విశేషం: "సమస్త ప్రాణులు తనలో నివసించుటకు తావు ఇచ్చినవాడు, తాను సర్వజీవులలో అంతర్యామిగా వసించువాడు" కాబట్టి ఆయన 'వసువు'. లేదా భగవద్గీతలో "వసూనాం పావకశ్చాస్మి" (అష్టవసువులలో అగ్నిదేవుడను నేనే) అని పలికిన విభూతిరూపుడు కావున కూడా 'వసుః' అని స్తుతింపబడుతున్నాడు.

105. వసుమనాః

  • తాత్పర్యం: అత్యంత ప్రశస్తమైన (పవిత్రమైన) మనస్సు కలవాడు.
  • విశేషం: సంస్కృతంలో ధనవాచకమైన 'వసు' శబ్దానికి శ్రేష్ఠత, ప్రశస్తత అనే అర్థాలు ఉన్నాయి. రాగద్వేషాలు అనే క్లేశాల చేతగాని, మదమాత్సర్యాది ఉపక్లేశాల చేతగాని ఏనాడూ మలినపడని నిర్మలమైన చిత్తము గలవాడు కావున పరమాత్మ 'వసుమనాః'.

106. సత్యః

  • తాత్పర్యం: సత్యస్వరూపుడు, యథార్థమైనవాడు.
  • విశేషం: భాష్యకారులు ఈ నామానికి నాలుగు విధాలైన అంతరార్థాలను చూపారు:

త్రికాలముల యందు మార్పులేని అవితథ తత్త్వము గలవాడు ("సత్యం జ్ఞానమనంతం బ్రహ్మ").

    1. "సచ్చ త్యచ్చాభవత్" అను శ్రుతి ప్రకారం ప్రత్యక్షమైన మూర్త జగత్తు (సత్), పరోక్షమైన అమూర్త జగత్తు (త్యత్) – ఈ రెండూ తానే అయినవాడు.
    2. శ్రుతి ప్రకారం 'సత్' అనగా ప్రాణము, 'తి' అనగా అన్నము, 'యం' అనగా సూర్యుడు. ప్రాణ-అన్న-ఆదిత్య సమన్విత రూపము భగవంతుడే.
    3. సత్పురుషుల యెడల సాధుత్వము (హితము) వహించువాడు.

107. సమాత్మా

  • తాత్పర్యం: సమత్వము కలిగిన మనస్సు గలవాడు; సర్వుల యందు ఏకమై వెలిగే ఆత్మ.
  • విశేషం: ఎలాంటి పక్షపాతం, రాగద్వేషాల దోషం లేని సమభావపు అంతఃకరణము కలవాడు. అలాగే సర్వభూతముల యందు ఒకేరీతిగా కొలువైయున్న ఏకైక పరమాత్మ ("సమ ఆత్మేతి విద్యాత్").

108. సంమితః (లేక అసమ్మితః)

  • తాత్పర్యం: సర్వ వస్తువుల రూపంలో నిర్ణయింపబడినవాడు (సంమితః) / దేనిచేతనూ కొలవబడని అపరిచ్ఛిన్నుడు (అసమ్మితః).
  • విశేషం: పదచ్ఛేదాన్ని బట్టి రెండు అర్థాలు వస్తాయి:
    • సంమితః: సృష్టిలోని సమస్త వస్తుతత్త్వాల ద్వారా అంతటా పరిచ్ఛిన్నుడై వ్యాపించి ఉన్నవాడు.
    • అసమ్మితః: దేశ, కాల, వస్తువుల ద్వారా ఎవరూ ఇంతటివాడని కొలవడానికి వీలుకాని అపరిమితుడు (అమితుడు).

109. సమః

తాత్పర్యం: సర్వకాలముల యందు వికారములు లేనివాడు; లక్ష్మీదేవితో కూడియున్నవాడు.

  • విశేషం: జనన, మరణ, వృద్ధ్యాది షడ్భావ వికారాలు ఏవీ అంటనివాడు కాబట్టి 'సమః'. లేదా "సహ లక్ష్మ్యా వర్తతే ఇతి సమః" — 'మా' అనగా లక్ష్మీదేవి; సర్వదా లక్ష్మీసమేతుడై దర్శనమిచ్చేవాడు కావున 'స-మః'.

110. అమోఘః

  • తాత్పర్యం: భక్తుల పూజలను వృథా చేయనివాడు; సత్యసంకల్పుడు.
  • విశేషం: తనను పూజించినా, స్తుతించినా, స్మరించినా వారికి మోక్షాది సమస్త సత్ఫలాలను ప్రసాదించి తీరుతాడు తప్ప ఎవరి ఆరాధననూ వ్యర్థం (మోఘం) కానివ్వడు. అలాగే ఆయన సంకల్పం ఎన్నడూ గురి తప్పనిది ("సత్యసంకల్పః").

111. పుండరీకాక్షః

  • తాత్పర్యం: హృదయకమలంలో ప్రకాశించువాడు; కమలముల వంటి నయనములు కలవాడు.
  • విశేషం: ఛాందోగ్యోపనిషత్తులోని దహరవిద్య ప్రకారం హృదయమనే పద్మమునందు (పుండరీకమునందు) వ్యాపించి, అక్కడ జ్ఞానులకు సాక్షాత్కరించే పరబ్రహ్మము. లౌకికార్థంలో తెల్లదామర పూల వంటి విశాలమైన, దయాపూరితమైన నేత్రములు కలవాడు.

112. వృషకర్మా

  • తాత్పర్యం: ధర్మరూపమైన కర్మలనే ఆచరించువాడు.
  • విశేషం: 'వృష' అనగా ధర్మము. జగత్తు యొక్క శ్రేయస్సు కొరకు, ధర్మసంరక్షణ కొరకు మాత్రమే కార్యములను ఆచరించే దివ్య చరిత్ర కలవాడు.

113. వృషాకృతిః

  • తాత్పర్యం: ధర్మము కొరకే దివ్యరూపమును ధరించువాడు.
  • విశేషం: "ధర్మసంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగే" అని భగవద్గీతలో చెప్పినట్లుగా, లోకంలో ధర్మాన్ని నిలబెట్టడానికి మాత్రమే శరీరధారణ (అవతారములు) చేసే పవిత్ర విగ్రహుడు.

మూల శ్లోకము (13వ శ్లోకము)

శ్లో॥ రుద్రో బహుశిరా బభ్రుర్విశ్వయోనిః శుచిశ్రవాః ।

అమృతః శాశ్వతః స్థాణుర్వరారోహో మహాతపాః ॥ (13)

సంస్కృత శంకర భాష్యము


సంహారకాలే ప్రజాః సంహరన్ రోదయతీతి రుద్రః; రుదం రౌతీతి వా రుః; దుఃఖం దుఃఖకారణం వా ద్రావయతీతి వా రుద్రః; రోదనాత్ ద్రావణాద్వాపి రుద్ర ఇత్యుచ్యతే —

"రుర్దుఃఖం దుఃఖహేతుం వా తద్ద్రావయతి యః ప్రభుః ।

రుద్ర ఇత్యుచ్యతే తస్మాచ్ఛివః పరమకారణమ్ ॥" ఇతి శివపురాణవచనాత్ ।

బహూని శిరాంసి యస్యేతి బహుశిరాః, "సహస్రశీర్షా పురుషః" ఇతి మంత్రవర్ణాత్ ।

బిభర్తి లోకానితి బభ్రుః ।

విశ్వస్య కారణత్వాత్ విశ్వయోనిః ।

శుచీని శ్రవాంసి నామాని శ్రవణీయాన్యస్యేతి శుచిశ్రవాః ।

న విద్యతే మృతం మరణమస్యేతి అమృతః, "అజరోఽమరః" ఇతి శ్రుతేః ।

శాశ్వతశ్చాసౌ స్థాణుశ్చేతి శాశ్వతస్థాణుః ।

వర ఆరోహోఽంకో యస్యేతి వరారోహః; వరమారోహణం యస్మిన్నితి వా, ఆరూఢానాం పునరావృత్త్యసంభవాత్ — "న చ పునరావర్తతే" ఇతి శ్రుతేః, "యద్గత్వా న నివర్తన్తే తద్ధామ పరమం మమ" ఇతి భగవద్వచనాత్ ।

మహత్ స్రష్టవ్యవిషయం జ్ఞానమస్యేతి మహాతపాః, "యస్య జ్ఞానమయం తపః" ఇతి శ్రుతేః; ఐశ్వర్యం ప్రతాపో వా తపో మహదస్యేతి వా మహాతపాః ॥

తాత్పర్య విశేషాలు

114. రుద్రః

  • భాష్యార్థం:
    1. ప్రళయకాలంలో సర్వ ప్రాణులను ఉపసంహరిస్తూ, వారిని రోదన చేయించువాడు (ఏడ్పించువాడు).
    2. దుఃఖాన్ని గానీ, దుఃఖానికి కారణమైన అజ్ఞానాన్ని గానీ పారద్రోలువాడు (నాశనం చేయువాడు).
  • విశేషం: శివపురాణంలో చెప్పబడినట్లు—"రుః అంటే దుఃఖం లేదా దుఃఖ హేతువు; దానిని ద్రవింపజేసి (తొలగించి) మోక్షాన్ని ఇచ్చేవాడు కావున పరమకారణుడైన ఆ పరమేశ్వరుడే 'రుద్రుడు'".

115. బహుశిరాః

  • భాష్యార్థం: అసంఖ్యాకమైన శిరస్సులు (తలలు) కలవాడు.
  • విశేషం: "సహస్రశీర్షా పురుషః" అను వేద మంత్రం ప్రకారం, విశ్వంలోని సర్వ జీవుల తలలు ఆయనవే అయిన విశ్వరూపుడు.

116. బభ్రుః

  • భాష్యార్థం: సమస్త లోకములను భరించి పోషించువాడు.
  • విశేషం: సృష్టిలోని సమస్త జగత్తులను తన సంకల్ప శక్తితో ధరించి పాలించువాడు.

117. విశ్వయోనిః

  • భాష్యార్థం: విశ్వోత్పత్తికి మూలకారణమైనవాడు.
  • విశేషం: ఈ సమస్త సృష్టి ఎవరి నుండి ఆవిర్భవించినదో, దేని యందు ఉన్నదో ఆ మూలకారణమే విష్ణువు.

118. శుచిశ్రవాః

  • భాష్యార్థం: పవిత్రమైన, వినదగిన దివ్య నామములు కలవాడు.
  • విశేషం: పరమాత్ముని లీలలు, కీర్తి, నామములు అన్నీ పరమ పవిత్రమైనవి మరియు వినడం వల్ల సకల పాపాలు హరింపజేసేవి.

119. అమృతః

  • భాష్యార్థం: మరణము లేనివాడు (శాశ్వతుడు).
  • విశేషం: "అజరోఽమరః" అను శ్రుతి ప్రమాణంగా, ఆయనకు ముసలితనము కానీ, మరణము కానీ లేని నిత్య స్వరూపుడు.

120. శాశ్వతస్థాణుః

  • భాష్యార్థం: ఎల్లప్పుడూ నిశ్చలముగా మరియు మార్పులేకుండా ఉండువాడు.
  • విశేషం: కాలంతో పాటు నశించనివాడు (శాశ్వతుడు) మరియు ఏ విధమైన వికారములు, చలనములు లేనివాడు (స్థాణువు).

121. వరారోహః

  • భాష్యార్థం:
    1. శ్రేష్ఠమైన ఒడి (ఆశ్రయము) కలవాడు.
    2. చేరదగిన అత్యున్నతమైన పరమపదము తానే అయినవాడు.
  • విశేషం: ఆయన పరమపదాన్ని చేరిన ముక్తులకు తిరిగి ఈ సంసారంలోకి పునర్జన్మ ఉండదు. గీతలో భగవానుడు చెప్పినట్లు: "యద్గత్వా న నివర్తన్తే తద్ధామ పరమం మమ" (దేనిని చేరినవారు తిరిగి రారో అదే నా పరమధామము).

122. మహాతపాః

  • భాష్యార్థం: మహత్తరమైన జ్ఞానము లేదా సామర్థ్యము కలవాడు.
  • విశేషం: "యస్య జ్ఞానమయం తపః" అను ఉపనిషత్ వాక్యము ప్రకారం పరమాత్ముని విషయంలో తపస్సు అంటే కేవలం శారీరక తపస్సు కాదు, జగత్తును సృష్టించి నడిపించే విశేషమైన 'జ్ఞానము'. లేదా అపరిమితమైన ఐశ్వర్యము మరియు ప్రభావము కలవాడు కావున 'మహాతపాః'.

మూల శ్లోకము

శ్లో॥ సర్వగః సర్వవిద్భానుర్విష్వక్సేనో జనార్దనః |

వేదో వేదవిదవ్యంగో వేదాంగో వేదవిత్ కవిః ॥

శ్రీ శంకర భాష్యము (శుద్ధ పాఠము)

సర్వత్ర గచ్ఛతీతి సర్వగః, కారణత్వేన వ్యాప్తత్వాత్ సర్వత్ర। సర్వం వేత్తి విన్దతే వా సర్వవిత్। భాతీతి భానుః, "తమేవ భాన్తమనుభాతి సర్వమ్" (కఠోపనిషత్ 5.15) ఇతి శ్రుతేః। "యదాదిత్యగతం తేజో జగద్భాసయతేఽఖిలమ్" (భగవద్గీత 15.12) ఇత్యాది స్మృతేశ్చ। సర్వవిచ్చాసౌ భానుశ్చేతి సర్వవిద్భానుః।

విష్వక్ — అవ్యయం సర్వార్థే; విష్వగఞ్చతి — పలాయతే దైత్యసేనా యస్య రణోద్యోగమాత్రేణేతి విష్వక్సేనః।

జనాన్ దుర్జనాన్ అర్దయతి — హినస్తి, నరకాదీన్ గమయతీతి వా జనార్దనః; జనైః పురుషార్థమభ్యుదయనిఃశ్రేయసలక్షణం యాచ్యత ఇతి వా జనార్దనః।

బోధరూపత్వాద్వేదః; వేదయతీతి వా వేదః, "తేషామేవానుకమ్పార్థమహమజ్ఞానజం తమః। నాశయామ్యాత్మభావస్థో జ్ఞానదీపేన భాస్వతా" (భగవద్గీత 10.11) ఇతి భగవద్వచనాత్।

యథావద్వేదం వేదార్థం చ వేత్తీతి వేదవిత్, "వేదాన్తకృద్వేదవిదేవ చాహమ్" (భగవద్గీత 15.15) ఇతి భగవద్వచనాత్।

శ్లో॥ "సర్వే వేదాః సర్వవేద్యాః సశాస్త్రాః సర్వే యజ్ఞాః సర్వ ఇజ్యాశ్చ కృష్ణః।

విదుః కృష్ణం బ్రాహ్మణాస్తత్త్వతో యే తేషాం రాజన్ సర్వయజ్ఞాః సమాప్తాః॥"

ఇతి మహాభారతే।

అవ్యంగః — జ్ఞానాదిభిః పరిపూర్ణోఽవికల ఇత్యవ్యంగ ఉచ్యతే; వ్యక్తే రిక్తోఽచిన్త్యత ఇత్యవ్యంగో వా, "అవ్యక్తోఽయమచిన్త్యోఽయమ్" (భగవద్గీత 2.25) ఇతి భగవద్వచనాత్।

వేదా అంగభూతా యస్య స వేదాంగః।

వేదాన్ విన్తే — విచారయతీతి వేదవిత్।

క్రాన్తదర్శీ కవిః, సర్వదృక్; "నాన్యోఽతోఽస్తి ద్రష్టా" (బృహదారణ్యకోపనిషత్ 3.7.23) ఇత్యాది శ్రుతేః, "కవిర్మనీషీ పరిభూః స్వయమ్భూః" (ఈశావాస్యోపనిషత్ 8) ఇత్యాది మంత్రవర్ణాత్॥

తాత్పర్య విశేషాలు

123. సర్వగః

సర్వజగత్తుకు ఉపాదాన కారణమైన పరమాత్ముడు అంతటా వ్యాపించి ఉంటాడు (సర్వత్ర వ్యాపించినవాడు). కారణము కార్యమునందు వ్యాపించి ఉండుట సహజ లక్షణము. ఆ విధంగా సర్వత్రా అంతటా తానే నిండి ఉన్నవాడు కావున 'సర్వగః'.

124. సర్వవిద్భానుః

ఈ నామము 'సర్వవిత్', 'భానుః' అను రెండు విశేషణాల కలయిక.

  • సర్వవిత్: సర్వమును ఎరిగినవాడు (జ్ఞాన స్వరూపుడు), లేదా సమస్తమునూ పొందినవాడు.
  • భానుః: స్వయంగా ప్రకాశించువాడు. "ఆ పరమాత్మ ప్రకాశిస్తుంటేనే సమస్త జగత్తు ప్రకాశిస్తున్నది" అని కఠోపనిషత్తు, "సూర్యునిలోని తేజస్సు నాదే" అని భగవద్గీత చెబుతున్నాయి.

సమస్తమునూ తెలిసినవాడు మరియు స్వయంప్రకాశకుడై విశ్వాన్ని ప్రకాశింపజేసేవాడు కాబట్టి 'సర్వవిద్భానుః' అని స్తుతింపబడుతున్నాడు.

125. విష్వక్సేనః

'విష్వక్' అనగా సమస్త దిక్కులందు అని అర్థము. ఆ పరమాత్మ యుద్ధానికి సన్నద్ధమవడమనే సంకల్ప మాత్రము చేతనే రాక్షస సైన్యాలు (దైత్యసేన) భయపడి నలుదిక్కులకూ పారిపోతాయి. అటువంటి అప్రతిహత సైన్య సంపత్తి మరియు ప్రభావము కలవాడు కావున 'విష్వక్సేనః'.

126. జనార్దనః

ఈ నామానికి శంకర భాష్యము రెండు అద్భుతమైన అర్థాలను ఇస్తోంది:

  1. దుష్టశిక్షణ: దుష్టులను, రాక్షసులను హింసించి నరకాదులకు పంపేవాడు.
  2. శిష్టరక్షణ/భక్తవరదుడు: అభ్యుదయము (ఇహలోక సుఖాలు, ఐశ్వర్యము), నిఃశ్రేయసము (మోక్షము) అనే పురుషార్థాలను భక్తులైన జనులు ఎవరినైతే ప్రార్థించి కోరుకుంటారో (యాచిస్తారో), ఆ పరమేశ్వరుడే 'జనార్దనః'.

127. వేదః

భగవంతుడు సాక్షాత్ జ్ఞానస్వరూపుడు (బోధరూపుడు). లేదా భక్తులకు తత్వజ్ఞానాన్ని స్వయంగా తెలియజేసేవాడు (వేదయతీతి వేదః). "నా భక్తులపై అనుగ్రహంతో వారి హృదయాలలో నిలిచి, ప్రకాశవంతమైన జ్ఞానదీపముతో అజ్ఞానాంధకారాన్ని నశింపజేస్తాను" అని గీతలో చెప్పినట్లు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేవాడు కనుక 'వేదః'.

128. వేదవిత్

వేదములను, వాటి అంతరార్థమైన పరమ తత్త్వాన్ని సంపూర్ణంగా, యథార్థంగా ఎరిగినవాడు. "వేదాంతాన్ని రచించినవాడను, వేదములను తెలిసినవాడను నేనే" అని శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ గీతలో ప్రవచించాడు. మహాభారతంలో చెప్పినట్లు—సమస్త వేదములు, యజ్ఞములు, పూజించదగిన దేవతలు కృష్ణుడే అని తత్త్వతః తెలుసుకున్నవారికి సర్వ యజ్ఞాల సమాప్తి ఫలం లభిస్తుంది.

129. అవ్యంగః

  • జ్ఞానము, శక్తి, బలము, ఐశ్వర్యము వంటి సమస్త సద్గుణాలతో పరిపూర్ణుడై ఏ లోపమూ లేనివాడు (అవికలుడు).
  • ఇంద్రియములకు వ్యక్తము కానివాడు (అవ్యక్తోఽయమచిన్త్యోఽయమ్ - భగవద్గీత). ప్రాకృత రూపవికారములు ఏవీ అంటని పరబ్రహ్మము కావున 'అవ్యంగః'.
  • 130. వేదాంగః

శిక్ష, వ్యాకరణము, ఛందస్సు వంటి వేదములు లేదా ఉపనిషత్తులే ఎవరికి అవయవాలుగా (అంగములుగా) ఉన్నాయో అట్టి దివ్య స్వరూపుడు 'వేదాంగః'.

131. వేదవిత్

శ్లోకంలో ఈ నామము రెండవసారి ప్రయుక్తమైనది. శంకర భాష్యం ప్రకారం: పూర్వ నామము 'వేదములను తెలిసినవాడు' కాగా, ఇక్కడ 'వేదాన్ విన్తే — విచారయతి' అనగా వేదముల సమగ్ర విచారణను లోక కల్యాణార్థం ప్రవర్తింపజేసేవాడు (ధర్మాధర్మ విచారణ చేయువాడు) కావున 'వేదవిత్'.

132. కవిః

'క్రాంతదర్శీ కవిః' — భూత, భవిష్యత్, వర్తమాన కాలాలను, లోకాతీత విషయాలను చూడగల సర్వద్రష్ట (అన్నిటినీ దర్శించగలవాడు). "ఆయన కంటే వేరైన ద్రష్ట లేడు" అని శ్రుతులు, "కవిర్మనీషీ పరిభూః స్వయమ్భూః" అని ఈశావాస్యోపనిషత్తు పరమాత్మను 'కవి' అని సంబోధించాయి.

మూల శ్లోకము (15వ శ్లోకము)

లోకాధ్యక్షః సురాధ్యక్షో ధర్మాధ్యక్షః కృతాకృతః |

చతురాత్మా చతుర్వ్యూహశ్చతుర్దంష్ట్రశ్చతుర్భుజః ||

సంస్కృత శంకర భాష్యము

శంకర భాష్యమ్:

లోకాన్ అధ్యక్షయతీతి లోకాధ్యక్షః, సర్వేషాం లోకానాం ప్రాధాన్యేన ద్రష్టా |

లోకపాలాదిసురాణామధ్యక్షః సురాధ్యక్షః |

ధర్మాధర్మౌ సాక్షాదీక్షతేఁనురూపం ఫలం దాతుం, తస్మాత్ ధర్మాధ్యక్షః |

కృతశ్చ కార్యరూపేణ, అకృతశ్చ కారణరూపేణేతి కృతాకృతః |

సర్గాదిషు పృథగ్విభూతయశ్చతస్ర ఆత్మానో మూర్తయో యస్య సః చతురాత్మా |

తథా చ శ్రీవిష్ణుపురాణే (1-22-31, 33, 35) —

శ్లో॥ "బ్రహ్మా దక్షాదయః కాలస్తథైవాఖిలజంతవః |

విభూతయో హరేరేతా జగతః సృష్టిహేతవః ||"

శ్లో॥ "విష్ణుర్మన్వాదయః కాలః సర్వభూతాని చ ద్విజ |

స్థితేర్నిమిత్తభూతస్య విష్ణోరేతా విభూతయః ||"

శ్లో॥ "రుద్రః కాలోఁంతకాద్యాశ్చ సమస్తాశ్చైవ జంతవః |

చతుర్థా ప్రలయాయైతా జనార్దనవిభూతయః ||" ఇతి |

శ్లో॥ "వ్యూహ్యాత్మానం చతుర్థా వై వాసుదేవాదిమూర్తిభిః |

సృష్ట్యాదీన్ ప్రకరోత్యేష విశ్రుతాత్మా జనార్దనః ||"

— ఇతి వ్యాసవచనాత్ చతుర్వ్యూహః |

దంష్ట్రాశ్చతస్రో యస్యేతి చతుర్దంష్ట్రః, నృసింహవిగ్రహః | యద్వా, సాదృశ్యాచ్ఛృంగం దంష్ట్రేత్యుచ్యతే, "చత్వారి శృంగాః" (ఋగ్వేదం 4-58-3) ఇతి శ్రుతేః |

చత్వారో భుజా అస్యేతి చతుర్భుజః ||

నామ వివరణ – సులభ తాత్పర్య విశేషాలు

133. లోకాధ్యక్షః

 

  • తాత్పర్యము: సమస్త లోకములను ప్రత్యక్షముగా పర్యవేక్షించువాడు.
  • విశేషార్థము: సర్వ లోకముల నడవడికను, వాటిలోని సమస్త ప్రాణుల స్థితిగతులను ఏ ఆధారమూ అవసరం లేకుండా ప్రధాన ద్రష్టయై నిరంతరం చూచే పరమాత్మ ‘లోకాధ్యక్షుడు’.

134. సురాధ్యక్షః

  • తాత్పర్యము: సమస్త దేవతలకు ప్రభువు.
  • విశేషార్థము: ఇంద్రాది దిక్పాలకులు, సమస్త దేవతా గణములు తమ తమ అధికారాలను నిర్వహించేలా వారికి అధిపతిగా ఉంటూ ఆజ్ఞాపించే దైవం ‘సురాధ్యక్షుడు’.

135. ధర్మాధ్యక్షః

  • తాత్పర్యము: ధర్మమును, అధర్మమును నిష్పాక్షికముగా తీర్పు తీర్చువాడు.
  • విశేషార్థము: ప్రాణులు చేసే పుణ్యపాపాలను, ధర్మాధర్మాలను సాక్షాత్తుగా గమనించి, ఆయా కర్మలకు తగిన ఫలాలను న్యాయబద్ధంగా ప్రసాదించేవాడు ‘ధర్మాధ్యక్షుడు’.

136. కృతాకృతః

  • తాత్పర్యము: కార్యరూపమున ‘కృతుడు’ (సృష్టించబడినవాడు), కారణరూపమున ‘అకృతుడు’ (సృష్టి లేనివాడు/నిత్యుడు).
  • విశేషార్థము: దృశ్యమానమయ్యే జగత్తు రూపంలో వ్యక్తమైనప్పుడు ఆయన ‘కృతుడు’. ఆ జగత్తుకు మూలకారణమైన అవ్యక్త, నిత్య, పరబ్రహ్మ స్వరూపంలో ఎవరిచేతా సృష్టించబడనివాడు కాబట్టి ‘అకృతుడు’. ఈ రెండూ తానే అయినందున ఆయన ‘కృతాకృతుడు’.

137. చతురాత్మా

  • తాత్పర్యము: సృష్టి, స్థితి, లయల యందు నాలుగు విధములైన విభూతులు గలవాడు.
  • విశేషార్థము: శ్రీ విష్ణుపురాణ ప్రకారము జగత్తు నిర్వహణలో భగవంతుడు ఒక్కొక్క స్థితిలో నాలుగు రూపాలుగా విస్తరిస్తాడు:
    1. సృష్టి యందు 4 రూపాలు: బ్రహ్మదేవుడు, దక్షాది ప్రజాపతులు, కాలము, సమస్త జీవులు.
    2. స్థితి (రక్షణ) యందు 4 రూపాలు: విష్ణువు, మన్వాదులు, కాలము, సమస్త ప్రాణులు.
    3. లయ (ప్రళయము) యందు 4 రూపాలు: రుద్రుడు, యమాదులు (అంతకులు), కాలము, సకల జంతుజాలము.

ఈ విధంగా సృష్టికార్యాలను నిర్వహించే నాలుగు మూర్తులు తానే అయినవాడు ‘చతురాత్ముడు’.

138. చతుర్వ్యూహః

  • తాత్పర్యము: నాలుగు వ్యూహ రూపములు దాల్చినవాడు.
  • విశేషార్థము: వేదవ్యాస వచనాల ప్రకారం భగవంతుడు జగత్కల్యాణార్థం నాలుగు దివ్య రూపాలుగా (వ్యూహాలుగా) విస్తరించాడు:
    1. వాసుదేవుడు (పరమాత్మ స్వరూపం)
    2. సంకర్షణుడు (జీవ తత్త్వం)
    3. ప్రద్యుమ్నుడు (మనస్తత్త్వం)
    4. అనిరుద్ధుడు (అహంకార తత్త్వం/రక్షకుడు)

ఈ చతుర్వ్యూహాలతో సృష్టి-స్థితి-సంహారాలను నడిపించే విశ్రుతాత్మ ‘చతుర్వ్యూహుడు’.

139. చతుర్దంష్ట్రః

  • తాత్పర్యము: నాలుగు కోరలు (కోరపళ్ళు) కలవాడు లేదా నాలుగు శృంగములు కలవాడు.
  • విశేషార్థము:
    • నృసింహావతార పరంగా: హిరణ్యకశిపుని సంహరించిన శ్రీనృసింహస్వామి ముఖమండలంలో పైవి రెండు, కిందివి రెండు కలిపి నాలుగు భయంకరమైన దివ్య కోరలుంటాయి.
    • వేద పరంగా: వేద శ్రుతి "చత్వారి శృంగాః" (యజ్ఞపురుషునికి నాలుగు కొమ్ములు కలవు) అని చెబుతుంది. కొమ్ములతో సమానమైన దంష్ట్రలు కలవాడు కాబట్టి యజ్ఞవరాహ/యజ్ఞపురుష రూపంలోనూ ‘చతుర్దంష్ట్రుడు’.

140. చతుర్భుజః

  • తాత్పర్యము: నాలుగు దివ్య హస్తములు కలవాడు.
  • విశేషార్థము: శంఖము, చక్రము, గద, పద్మములను ధరించిన నాలుగు చేతులు గల దివ్య మంగళ స్వరూపుడు. ఈ నాలుగు భుజాలు ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షములనే చతుర్విధ పురుషార్థాలను భక్తులకు అనుగ్రహించే సంకేతాలు.

మూల శ్లోకము

శ్లో॥ భ్రాజిష్ణుర్భోజనం భోక్తా సహిష్ణుర్జగదాదిజః ।

అనఘో విజయో జేతా విశ్వయోనిః పునర్వసుః ॥ 16

శ్రీ శంకర భాష్యము (సంస్కృత మూలం -)

శం. భా. :

ప్రకాశైకరసత్వాత్ భ్రాజిష్ణుః ।

భోజ్యరూపతయా ప్రకృతిర్మాయా భోజనమిత్యుచ్యతే, తయా చ భోజ్యం పరమాత్మరూపమితి వా భోజనమ్ ।

పురుషరూపేణ తాం భుఙ్క్తే ఇతి భోక్తా ।

హిరణ్యాక్షాదీన్ సహతే అభిభవతీతి, ద్వంద్వాని వా సహత ఇతి సహిష్ణుః ।

హిరణ్యగర్భరూపేణ జగదాదౌ ఉత్పద్యతే స్వయమితి జగదాదిజః ।

అఘం న విద్యతేఽస్యేతి అనఘః, 'అపహతపాప్మా' ఇతి శ్రుతేః ।

విజయతే జ్ఞానవైరాగ్యైశ్వర్యాదిభిర్గుణైర్విశ్వమితి విజయః ।

యతో జయత్యతిశేతే సర్వభూతాని స్వభావతః, అతః జేతా ।

విశ్వం యోనిరస్య, విశ్వశ్చాసౌ యోనిశ్చేతి వా విశ్వయోనిః ।

పునః పునః శరీరేషు వసతి క్షేత్రజ్ఞరూపేణేతి పునర్వసుః ॥

తాత్పర్య విశేషాలు

141. భ్రాజిష్ణుః

       తాత్పర్యం: స్వయం ప్రకాశ స్వరూపుడు.

  • విశేషం: పరమాత్మకు ఇతర వెలుగుల సహాయం అవసరం లేదు. సూర్యచంద్రాదులకు కూడా ప్రకాశాన్నిచ్చే స్వచ్ఛమైన జ్ఞానప్రకాశ స్వరూపుడు కనుక ఆయన 'భ్రాజిష్ణుః'.

142. భోజనమ్

  • తాత్పర్యం: అనుభవించదగిన ప్రకృతి రూపము లేదా జీవులకు పోషకమైనవాడు.
  • విశేషం: మాయా/ప్రకృతి అనుభవించదగినది (భోగ్య వస్తువు) కనుక పరమాత్మనే భోజన స్వరూపంగా చెప్పబడ్డాడు. అంతేకాకుండా సమస్త జీవకోటికి ఆనందాన్ని, పోషణను ఇచ్చేది ఆ భగవంతుడే.

143. భోక్తా

  • తాత్పర్యం: అనుభవించువాడు (రక్షకుడు).
  • విశేషం: ప్రకృతిని పురుష రూపంలో (సాక్షిగా) అనుభవించేవాడు పరమాత్మే. అలాగే యజ్ఞయాగాదులలో సమర్పించే హవిస్సులను స్వీకరించేవాడు, భక్తుల ప్రేమను ఆస్వాదించేవాడు కూడా ఆయనే.

144. సహిష్ణుః

  • తాత్పర్యం: ఓర్చుకొనువాడు / సంహరించువాడు.
  • విశేషం: హిరణ్యాక్షుడు, రావణాసురుడు మొదలైన దుష్టులను ఉపేక్షించి, అణచివేసే శక్తి గలవాడు. భక్తులు తెలిసీ తెలియక చేసే అపరాధాలను సహించి, శీతోష్ణాది ద్వంద్వాలను సహించే శక్తినిచ్చేవాడు.

145. జగదాదిజః

  • తాత్పర్యం: సృష్టి ఆరంభంలో హిరణ్యగర్భునిగా ఆవిర్భవించినవాడు.
  • విశేషం: జగత్తు సృష్టి కావడానికి ముందే స్వయంగా బ్రహ్మదేవుని (హిరణ్యగర్భ) రూపంలో అవతరించిన ఆదిపురుషుడు.

146. అనఘః

  • తాత్పర్యం: పాపము లేదా దోషము లేనివాడు.
  • విశేషం: 'అపహతపాప్మా' అని ఉపనిషత్తులు చాటిచెప్పినట్లుగా, ఎటువంటి అజ్ఞానం, కర్మబంధాలు లేదా పాపపు వాసనలు స్పర్శించని పరమ పవిత్రుడు.

147. విజయః

  • తాత్పర్యం: విశేషమైన జయము కలవాడు.
  • విశేషం: జ్ఞానము, వైరాగ్యము, ఐశ్వర్యము, బలము మొదలైన అపరిమిత దివ్య గుణముల చేత సమస్త విశ్వాన్ని అధిగమించి ఎల్లప్పుడూ విజయవంతంగా నిలిచేవాడు.

148. జేతా

                తాత్పర్యం: సహజ సిద్ధమైన విజేత.

  • విశేషం: స్వభావసిద్ధంగానే సమస్త ప్రాణులను, శక్తులను అతిశయించి ఉండే సర్వోత్కృష్టుడు.

149. విశ్వయోనిః

  • తాత్పర్యం: విశ్వానికి కారణమైనవాడు మరియు తానే విశ్వమైనవాడు.
  • విశేషం: విశ్వం ఆవిర్భవించడానికి మూలకారణం (యోని) ఆయనే; అలాగే విశ్వరూపమై భాసిల్లేది కూడా ఆయనే.

150. పునర్వసుః

  • తాత్పర్యం: శరీరములందు మాటిమాటికీ నివసించువాడు.
  • విశేషం: క్షేత్రజ్ఞునిగా (జీవాత్మగా/అంతర్యామిగా) కర్మల ననుసరించి వివిధ శరీరాల యందు మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రవేశించి వసించేవాడు. అలాగే ప్రళయానంతరం తిరిగి ప్రపంచాన్ని నివాసయోగ్యంగా చేసేవాడు.

విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రములోని 17వ శ్లోకము (శ్రీ శంకర సంప్రదాయ గణన ప్రకారం నామాలు 151 నుండి 162 వరకు), దానికి సంబంధించిన శ్రీ ఆదిశంకరుల సంస్కృత భాష్యము మరియు ప్రతి నామానికి స్పష్టమైన తాత్పర్య విశేషాలుమూల శ్లోకము

శ్లో॥ ఉపేన్ద్రో వామనః ప్రాంశు రమోఘః శుచి రూర్జితః ।

అతీన్ద్రః సంగ్రహః సర్గో ధృతాత్మా నియమో యమః ॥ 17

శ్రీ శంకర భాష్యము

శం. భా. :

ఇన్ద్రమనుగతోఽనుజత్వేనేతి ఉపేన్ద్రః । యద్వా ఉపరి ఇన్ద్రః ఉపేన్ద్రః ।

"మమోపరి యథేన్ద్రస్త్వం స్థాపితో గోభిరీశ్వరః । ఉపేన్ద్ర ఇతి కృష్ణ త్వాం గాస్యన్తి భువి దేవతాః ॥" ఇతి హరివంశే ।

బలిం వామనరూపేణ యాచితవానితి వామనః ; సంభజనీయ ఇతి వా వామనః, "మధ్యే వామనమాసీనం విశ్వేదేవా ఉపాసతే" ఇతి శ్రుతేః (కఠోపనిషత్) ।

స ఏవ జగత్త్రయం క్రమమాణః ప్రాంశురభూదితి ప్రాంశుః ।

"తోయే తు పతితే హస్తే వామనోఽభూదవామనః । సర్వదేవమయం రూపం దర్శయామాస వై విభుః ॥"

"భూః పాదౌ ద్యౌః శిరశ్చాస్య చన్ద్రాదిత్యౌ చ చక్షుషీ" ఇత్యాది విశ్వరూపం దర్శయిత్వా —

శ్లో॥ "తస్య విక్రమతో భూమిం చన్ద్రాదిత్యౌ స్తనాన్తరే । నభః ప్రక్రమమాణస్య నాభ్యాం తౌ సమవస్థితౌ । దివమాక్రమమాణస్య జానుమూలే వ్యవస్థితౌ ॥" ఇతి ప్రాంశుత్వం దర్శయతి హరివంశే ।

న మోఘం చేష్టితం యస్య సః అమోఘః ।

స్మరతాం స్తువతామర్చయతాం చ పావనత్వాత్ శుచిః, "అస్య స్పర్శశ్చ మహాన్ శుచిః" ఇతి శ్రుతేః ।

బలప్రకర్షశాలిత్వాత్ ఊర్జితః ।

అతీత్యేన్ద్రం స్థితో జ్ఞానైశ్వర్యాదిభిః స్వభావసిద్ధైరితి అతీన్ద్రః ।

సర్వేషాం ప్రతిసంహారాత్ సంగ్రహః ।

సృజ్యరూపతయా సర్గహేతుత్వాద్వా సర్గః ।

ఏకరూపేణ జన్మాదిరహితతయా ధృత ఆత్మా యేన సః ధృతాత్మా ।

స్వేషు స్వేష్వధికారేషు ప్రజా నియమయతీతి నియమః ।

అన్తర్యచ్ఛతీతి యమః ॥

తాత్పర్య విశేషాలు

151. ఉపేన్ద్రః

  • తాత్పర్యం: ఇంద్రునికి తమ్ముడు లేదా ఇంద్రుని కంటే పైనున్న ప్రభువు.
  • విశేషం: కశ్యప-అదితుల కుమారునిగా వామనావతారమెత్తి ఇంద్రుని అనుజునిగా అవతరించినందున 'ఉపేంద్రుడు'. హరివంశంలో గోవర్ధనధారణ ఘట్టంలో ఇంద్రుడు స్వయంగా శ్రీకృష్ణుడితో: "గోవుల చేత నీవు నాకు పైనున్న ఈశ్వరునిగా నిలబెట్టబడ్డావు; కనుక లోకంలో దేవతలు నిన్ను ఉపేంద్రుడని కీర్తిస్తారు" అని స్తుతించాడు.

152. వామనః

  • తాత్పర్యం: హ్రస్వ రూపము ధరించినవాడు / పూజింపదగినవాడు.
  • విశేషం: బలిచక్రవర్తి గర్వాన్ని అణచి దేవతలను రక్షించడానికి లఘు శరీరంతో (వామనునిగా) మూడడుగుల నేలను యాచించినవాడు. అలాగే కఠోపనిషత్తు "మధ్యే వామనమాసీనం విశ్వేదేవా ఉపాసతే" (హృదయ పద్మ మధ్యమున ఆసీనుడై ఉండే సూక్ష్మరూపుడైన పరమాత్మను దేవతలందరూ ఉపాసిస్తారు) అని వర్ణించినట్లుగా, సర్వుల చేత సేవింపదగినవాడు.

153. ప్రాంశుః

  • తాత్పర్యం: అత్యున్నతుడు / త్రివిక్రముడు.
  • విశేషం: బలి ధారపోసిన నీరు చేతిలో పడగానే, ఆ వామనుడే అవామనుడై సమస్త దేవతామయమైన విరాడ్రూపాన్ని దాల్చాడు. భూమిని పాదాలుగా, ఆకాశాన్ని శిరస్సుగా చేసి త్రివిక్రముడై ఎదిగినప్పుడు — భూమిని కొలిచేటప్పుడు సూర్యచంద్రులు వక్షస్థలం వద్ద, ఆకాశాన్ని కొలిచేటప్పుడు నాభి వద్ద, ద్యులోకాన్ని కొలిచేటప్పుడు మోకాళ్ళ వద్ద ఉన్నట్లు హరివంశం వివరించిన అపరిమితమైన ఉన్నత స్వరూపుడు.

154. అమోఘః

  • తాత్పర్యం: వ్యర్థము కాని సంకల్పము లేదా చేష్టలు కలవాడు.
  • విశేషం: పరమాత్మ చేసే ఏ కార్యమూ, ఆయన సంకల్పమూ ఎన్నడూ వృథా కాదు. ఆయనను ఆశ్రయించిన వారికి లభించే ఫలం కూడా నిష్ఫలం కాదు.

155. శుచిః

  • తాత్పర్యం: పరమ పవిత్రుడు / పవిత్రము చేయువాడు.
  • విశేషం: తన్ను స్మరించేవారిని, స్తుతించేవారిని, పూజించేవారిని సమస్త పాపాల నుండి విముక్తులను చేసి పవిత్రులగా మార్చువాడు. వేదమంత్రం పేర్కొన్నట్లు ఆయన స్పర్శయే మహా పవిత్రమైనది.

156. ఊర్జితః

  • తాత్పర్యం: అపరిమితమైన బల-పరాక్రమాలు కలవాడు.
  • విశేషం: సహజసిద్ధమైన దివ్య శక్తులు, తేజస్సు, మరియు అపారమైన బలప్రకర్షతో ప్రకాశించేవాడు.

157. అతీన్ద్రః

  • తాత్పర్యం: ఇంద్రుని సైతం అతిక్రమించినవాడు / ఇంద్రియములకు అందనివాడు.
  • విశేషం: స్వభావసిద్ధమైన అఖండ జ్ఞానము, ఐశ్వర్యములతో దేవరాజైన ఇంద్రుడిని మించిన వైభవం కలవాడు. అలాగే భౌతిక ఇంద్రియాల జ్ఞానపరిధికి అతీతమైనవాడు.

158. సంగ్రహః

  • తాత్పర్యం: ప్రళయకాలంలో సమస్తాన్ని తనలో లయం చేసుకొనువాడు / సులభముగా గ్రహింపబడువాడు.
  • విశేషం: ప్రళయ సమయాన సకల చరాచర సృష్టిని సంహరించి తనయందే నిలుపుకొనేవాడు; అనన్య భక్తి చేత సులభంగా తన వైపు ఆకర్షించుకునేవాడు.

159. సర్గః

  • తాత్పర్యం: సృష్టి స్వరూపుడు మరియు సృష్టికి మూలకారణమైనవాడు.
  • విశేషం: సృష్టింపబడే జగత్తు తానే అయి ఉండి, సృష్టి జరగడానికి ప్రధాన కారణమైనవాడు.

160. ధృతాత్మా

  • తాత్పర్యం: ఏకరీతిగా నిలిచియుండు స్వరూపము కలవాడు.
  • విశేషం: జనన-మరణాలు, మార్పులు-చేర్పులు లేని సత్య-జ్ఞాన-ఆనంద స్వరూపమైన ఆత్మతత్త్వాన్ని నిత్యమూ ధరించి ఉండువాడు.

161. నియమః

  • తాత్పర్యం: సమస్తాన్ని నియంత్రించువాడు.
  • విశేషం: సర్వ ప్రాణులను, గ్రహ నక్షత్రాదులను, అధికారులను తమ తమ ధర్మములు మరియు కర్తవ్యాల యందు శాసించి నడిపించువాడు.

162. యమః

  • తాత్పర్యం: అంతర్యామియై సమస్తాన్ని నడుపువాడు.
  • విశేషం: సర్వభూతముల హృదయాలలో అంతర్యామిగా ఉండి, వారి అంతఃకరణలను, దోషాలను ఉపశమింపజేస్తూ ధర్మపథంలో నడిపించే పరమ శాసకుడు.

మూల శ్లోకము

శ్లో॥ వేద్యో వైద్యః సదాయోగీ వీరహా మాధవో మధుః ।

అతీన్ద్రియో మహామాయో మహోత్సాహో మహాబలః ॥ 18

శ్రీ శంకర భాష్యము (సంస్కృత మూలం)

శం. భా. :

నిఃశ్రేయసార్థిభిర్వేదనీయ ఇతి వేద్యః ।

సంసారరోగనిర్హరణార్థాం సర్వవిద్యానాం చ ప్రవక్తృత్వాత్ భగవాన్ వైద్యః ।

సదా వ్యక్తస్వరూపత్వాత్, నిత్యప్రకాశత్వాత్ వా సదాయోగీ ।

వీరాన్ నిగృహ్ణాతీతి, వివిధం ఈరయతి ధర్మమిత్యాది వా వీరహా ; దైత్యవీరాన్ హన్తీతి వా ।

మధువిద్యావబోధ్యత్వాత్, మాయాధవత్వాత్, మౌనాద్ధ్యానాచ్చ యోగాచ్చ విద్ధి భారత మాధవమితి వా మాధవః ।

పృథివ్యాం మధువత్ పరమానన్దకరత్వాత్ మధుః ।

శబ్దస్పర్శరూపరసగన్ధాదిరహితత్వాత్ అతీన్ద్రియః ।

మాయినాం అపి మాయాకారకత్వాత్ మహామాయః ।

జగదుత్పత్తిస్థితిలయార్థం ఉత్సాహో యస్య సః మహోత్సాహః ।

బలవతామపి బలవత్త్వాత్ మహాబలః ॥

ప్రతి నామ వివరణ & తాత్పర్య విశేషాలు

163. వేద్యః

  • తాత్పర్యం: తప్పక తెలుసుకొనదగినవాడు.
  • విశేషం: మోక్షమును లేదా పరమ శాంతిని కోరే సాధకులు వేద వేదాంతాల ద్వారా అన్వేషించి దర్శించదగిన ఏకైక పరమ తత్త్వము ఆ పరమాత్మే.

164. వైద్యః

  • తాత్పర్యం: సంసార రోగాన్ని నిర్మూలించే పరమ వైద్యుడు / సమస్త విద్యలను ప్రసాదించేవాడు.
  • విశేషం: భవబంధాలనే తీవ్ర వ్యాధికి దివ్యౌషధమైన జ్ఞానాన్ని అనుగ్రహించేవాడు. అలాగే సమస్త విద్యలను, శాస్త్రాలను జగత్తుకు ఉపదేశించిన ఆదిగురువు.

165. సదాయోగీ

  • తాత్పర్యం: ఎల్లప్పుడూ సమాధి స్థితి యందే ప్రకాశించువాడు / నిత్యము అనుసంధానమై ఉండువాడు.
  • విశేషం: పరమాత్మ సదా స్వయంప్రకాశ స్వరూపముతో, నిత్య చైతన్యంలో స్థిరమై ఉంటాడు. జీవుల వలె యోగం నుండి జారిపోవడం ఆయనకు ఉండదు.

166. వీరహా

  • తాత్పర్యం: రాక్షస వీరులను సంహరించువాడు / ధర్మ విరోధులను అణచువాడు.
  • విశేషం: ధర్మాన్ని నాశనం చేయజూసే అసుర వీరులను సంహరించి లోకకల్యాణాన్ని స్థాపిస్తాడు. మరొక వ్యాఖ్యానంలో—వివిధ ధర్మ మార్గాల వైపు సాధకులను నడిపించే ప్రేరకుడు.

167. మాధవః

  • తాత్పర్యం: లక్ష్మీపతి / మధువిద్య ద్వారా ప్రాప్తించువాడు.
  • విశేషం: 'మా' అనగా లక్ష్మీదేవి, ఆమెకు ధవుడు (పతి) కనుక మాధవుడు. ఉపనిషత్ ప్రసిద్ధమైన 'మధువిద్య' ద్వారా సాధకులు చేరదగిన పరబ్రహ్మము. అలాగే మౌనము, ధ్యానము మరియు యోగము ద్వారా సాక్షాత్కరించువాడు.

168. మధుః

  • తాత్పర్యం: అమృతము లేదా తేనె వలె పరమానందదాయకుడు.
  • విశేషం: భక్తులకు అమితమైన ఆనందాన్ని, పరమ శాంతిని అందించే అమృత రస స్వరూపుడు. పూర్వం 'మధు' అనే రాక్షసుని సంహరించినవాడు కూడా.

169. అతీన్ద్రియః
తాత్పర్యం: భౌతిక ఇంద్రియాలకు అందనివాడు.

  • విశేషం: శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలనే పంచేంద్రియ గుణములకు అతీతుడై, కేవలం నిర్మలమైన అంతఃకరణంతో మాత్రమే గ్రహింపదగిన సూక్ష్మతత్త్వము.

170. మహామాయః
తాత్పర్యం: అద్భుతమైన మాయాశక్తి గలవాడు.

  • విశేషం: గొప్ప మాయావులైన వారిని సైతం భ్రమింపజేసే అనిర్వచనీయమైన జగన్మోహక మాయకు అధిపతి.

171. మహోత్సాహః

  • తాత్పర్యం: అపరిమితమైన ఉత్సాహము కలవాడు.
  • విశేషం: సమస్త జగత్తు యొక్క సృష్టి, స్థితి, లయ క్రియలను ఎలాంటి అలసట లేకుండా నిరంతరం నడిపించడంలో అఖండ ఉత్సాహాన్ని చూపే జగన్నాథుడు.

172. మహాబలః

  • తాత్పర్యం: అఖండమైన బలపరాక్రమాలు కలవాడు.
  • విశేషం: లోకంలో బలవంతులైన వారందరికీ బలమిచ్చేవాడు మరియు ఎవరి బలానికీ తలొగ్గని అప్రతిహత శక్తిమంతుడు.

మూల శ్లోకము

శ్లో॥ మహాబుద్ధిర్మహావీర్యో మహాశక్తిర్మహాద్యుతిః ।

అనిర్దేశ్యవపుః శ్రీమానమేయాత్మా మహాద్రిధృక్ ॥ 19

శ్రీ శంకర భాష్యము (సంస్కృత మూలం - )

శం. భా. :

బుద్ధిమతామపి బుద్ధిమత్త్వాత్ మహాబుద్ధిః ।

మహత్-ఉత్పత్తికారణమవిద్యాలక్షణం వీర్యమస్యేతి మహావీర్యః ।

మహతీ శక్తిః సామర్థ్యమస్యేతి మహాశక్తిః ।

మహతీ ద్యుతిః బాహ్యాభ్యన్తరా చాస్యేతి మహాద్యుతిః, "స్వయంజ్యోతిః", "జ్యోతిషాం జ్యోతిః" ఇత్యాది శ్రుతేః ।

ఇదం తదితి నిర్దేష్టుం యన్న శక్యతే పరస్మై స్వసంవేద్యత్వాత్ తదనిర్దేశ్యం వపురస్యేతి అనిర్దేశ్యవపుః ।

ఐశ్వర్యలక్షణా సమగ్రా శ్రీర్యస్య సః శ్రీమాన్ ।

సర్వైః ప్రాణిభిః పరిచ్ఛేత్తుం న శక్యతే బుద్ధిరాత్మా వా యస్య సః అమేయాత్మా ।

మహాన్తమద్రిం గిరిం మన్దరం గోవర్ధనం చ అమృతమథనే గోరక్షణే చ ధృతవాన్ ఇతి మహాద్రిధృక్ । షాన్తోఽయమ్ (ధృక్ష్) ॥

 తాత్పర్య విశేషాలు

173. మహాబుద్ధిః 

  • తాత్పర్యం: అపారమైన బుద్ధిమంతుడు.

  • విశేషం: బృహస్పతి వంటి పరమ మేధావులకు సైతం బుద్ధిని, వివేకాన్ని ప్రసాదించే జ్ఞానప్రదాత. సకల జ్ఞానములకు మూలకేంద్రమైన సర్వజ్ఞుడు.

174. మహావీర్యః 

  • తాత్పర్యం: జగత్తు పుట్టుకకు కారణమైన మహత్తర సామర్థ్యము కలవాడు.

  • విశేషం: జగదుత్పత్తికి మూలమైన మాయాశక్తి లేదా ప్రకృతిని నియంత్రించి నడిపించే అమోఘమైన ప్రభావశక్తి (వీర్యము) కలవాడు.

175. మహాశక్తిః 

  • తాత్పర్యం: అపరిమితమైన సామర్థ్యము కలవాడు.

  • విశేషం: విశ్వసృష్టి, స్థితి, లయములను సునాయాసంగా నిర్వర్తించగల అనంతమైన ప్రభావము, ఆటంకం లేని సర్వశక్తిమత్త్వము కలవాడు.

176. మహాద్యుతిః

  • తాత్పర్యం: అంతర్బాహ్యములలో మహా ప్రకాశ స్వరూపుడు.

  • విశేషం: "స్వయంజ్యోతిః", "జ్యోతిషాం జ్యోతిః" (వెలుగులకే వెలుగు) అని ఉపనిషత్తులు చాటిచెప్పినట్లుగా, బాహ్య ప్రపంచానికి కాంతినిచ్చే సూర్యచంద్రాదులకు వెలుగునిస్తూనే, అంతర్గతంగా సర్వుల బుద్ధిని ప్రకాశింపజేసే దివ్యజ్యోతి.

177. అనిర్దేశ్యవపుః 

  • తాత్పర్యం: వర్ణించి చెప్పడానికి వీలుకాని దివ్యరూపము కలవాడు.

  • విశేషం: 'ఇది ఫలానా రంగు, రూపము, పరిమాణము' అని ఇతరులకు భౌతిక ప్రమాణాలతో నిర్దేశించి చూపించలేనివాడు. కేవలం ఆత్మజ్ఞానము లేదా అంతఃకరణ అనుభూతి ద్వారా మాత్రమే తెలియదగిన స్వసంవేద్య స్వరూపుడు.

178. శ్రీమాన్ 

  • తాత్పర్యం: సమగ్రమైన ఐశ్వర్యము (శ్రీ) కలవాడు.

  • విశేషం: సర్వేశ్వరుడు, అణిమాది అష్టసిద్ధులు, సర్వ సంపదలు మరియు పరమశ్రేయస్సునకు అధిపతియైన లక్ష్మీపతి.

179. అమేయాత్మా 

  • తాత్పర్యం: కొలవడానికి లేదా ఊహించడానికి శక్యముకాని స్వరూపము కలవాడు.

  • విశేషం: ఏ ప్రాణి యొక్క బుద్ధి చేత గానీ, తర్కము చేత గానీ పరిచ్ఛేదము చేయడానికి (కొలవడానికి) అందని అపరిమితమైన ఆత్మతత్త్వము కలవాడు.

180. మహాద్రిధృక్ 

  • తాత్పర్యం: మహాపర్వతాలను ధరించినవాడు.

  • విశేషం: క్షీరసాగర మథన సమయాన మునిగిపోతున్న 'మందర పర్వతాన్ని' కూర్మరూపంలో వీపుపై ధరించినవాడు; అలాగే బృందావనంలో గోపాలురను, గోవులను రక్షించుటకై 'గోవర్ధన గిరిని' తన చిటికెన వ్రేలిపై ఎత్తినవాడు. (వ్యాకరణరీత్యా ఇది 'ధృష' ధాతువుతో నిష్పన్నమైన 'ష'కారాంత రూపం — ధృక్ష్).


మూల శ్లోకము

శ్లో॥ మహేష్వాసో మహీభర్తా శ్రీనివాసః సతాం గతిః ।

అనిరుద్ధః సురానందో గోవిందో గోవిదాం పతిః ॥ 20

శ్రీ శంకర భాష్యము (సంస్కృత మూలం -)

శం. భా. :

మహా నిష్వాసః ఇషుక్షేపో యస్య సః మహేష్వాసః ।

ఏకార్ణవావగతాం దేవీం మహీం చ బభారేతి మహీభర్తా ।

యస్య వక్షస్యసపాయినీ శ్రీర్వసతి సః శ్రీనివాసః ।

సతాం వైదికానాం సాధూనాం పురుషార్థసాధనహేతుః సతాంగతిః ।

న కేనాపి ప్రాదుర్భావేషు నిరుద్ధ ఇతి అనిరుద్ధః ।

సురానానన్దయతీతి సురానన్దః ।

"నష్టాం వై ధరణీం పూర్వమవిందం యద్గుహాగతామ్ । గోవింద ఇతి తేనాహం దేవైర్వాగ్భిరభిష్టుతః ॥" ఇతి మోక్షధర్మవచనాత్,

"అహం కిలేంద్రో దేవానాం త్వం గవామింద్రతాం గతః । గోవింద ఇతి లోకాస్త్వాం స్తోష్యంతి భువి శాశ్వతమ్ ॥" ఇతి,

"గౌరేషా తు యతో వాణీ తాం చ విందయతే భవాన్ । గోవిందస్తు తతో దేవమునిభిః కథ్యతే భవాన్ ॥" ఇతి చ హరివంశే గోవిందః ।

గౌర్వాణీ, తాం విదంతీతి గోవిదః, తేషాం పతిర్విశేషేణేతి గోవిదాంపతిః ॥

 తాత్పర్య విశేషాలు

181. మహేష్వాసః

  • తాత్పర్యం: గొప్ప ధనుస్సును ధరించినవాడు / అత్యుత్తమ ధనుర్ధారి.

  • విశేషం: శార్ఙ్గము, కోదండము మొదలైన దివ్య ధనుస్సులను ధరించి, బాణ ప్రయోగమున అద్వితీయుడై అధర్మాన్ని నాశనము చేసే పరమ ధనుర్ధారి.

182. మహీభర్తా

  • తాత్పర్యం: భూదేవిని భరించి పోషించువాడు (ఉద్ధరించినవాడు).

  • విశేషం: ప్రళయ సమయాన ఏకార్ణవ జలములలో (సముద్రంలో) మునిగిపోయిన భూమిని వరాహరూపమున పైకెత్తి నిలిపి కాపాడిన జగద్రక్షకుడు.

183. శ్రీనివాసః

  • తాత్పర్యం: లక్ష్మీదేవి నిత్య నివాస స్థానమైనవాడు.

  • విశేషం: తనను ఎన్నడూ వీడిపోని (అనపాయినీ) లక్ష్మీదేవి ఏ పరమాత్ముని వక్షఃస్థలమందు నిరంతరం కొలువై ఉంటుందో ఆ పరమ పురుషుడు.

184. సతాం గతిః

  • తాత్పర్యం: సత్పురుషులకు పరమ ఆశ్రయము లేదా లక్ష్యము.

  • విశేషం: సదాచార సంపన్నులైన సాధువులకు, వైదికులకు ధర్మార్ధకామమోక్షములనే చతుర్విధ పురుషార్థములను సాధించిపెట్టే ఏకైక మార్గము మరియు శరణ్యుడు.

185. అనిరుద్ధః

  • తాత్పర్యం: ఎవరిచేతనూ అడ్డగింపబడనివాడు.

  • విశేషం: అవతారములెత్తినప్పుడు ఏ శత్రువుల చేతగానీ, ప్రాకృతిక శక్తుల చేతగానీ నిరోధింపబడని అప్రతిహత స్వరూపుడు. (చతుర్వ్యూహములలో నాల్గవ వ్యూహమూర్తి).

186. సురానన్దః

  • తాత్పర్యం: దేవతలకు అమితానందాన్ని ప్రసాదించువాడు.

  • విశేషం: అసురులను సంహరించి దేవతల కష్టాలను బాపి, వారికి స్వర్గాధిపత్యాన్ని, దివ్యానందాన్ని అనుగ్రహించేవాడు.

187. గోవిన్దః

  • తాత్పర్యం: భూమిని ఉద్ధరించినవాడు / గోవుల ప్రభువు / వేదవాక్కును ప్రసాదించినవాడు.

  • విశేషం: మహాభారత మోక్షధర్మము ప్రకారం—పూర్వం రసాతలానికి చేరిన భూమిని (గోవును) వెతికి తెచ్చినందుకు దేవతలు 'గోవిందుడు' అని స్తుతించారు. హరివంశం ప్రకారం—దేవతలకు ఇంద్రుడెలాగో గోవులకు శ్రీకృష్ణుడు అధిపతియై గోసంరక్షణ చేసినందున 'గోవిందుడు'. అలాగే 'గో' అనగా వేదవాక్కు; అట్టి దివ్యవాక్కును కనుగొని లోకానికి వెల్లడించినవాడు.

188. గోవిదాం పతిః

  • తాత్పర్యం: వేదవిదులకు (జ్ఞానులకు) అధిపతి.

  • విశేషం: 'గో' అనగా వాక్కు లేదా వేదము. వేదవాక్కులను చక్కగా తెలుసుకొని అనుష్ఠించే మహర్షులకు, పండితులకు ప్రభువై, జ్ఞానోపదేశము చేసేవాడు.

మూల శ్లోకము

శ్లో॥ మరీచిర్దమనో హంసః సుపర్ణో భుజగోత్తమః ।

హిరణ్యనాభః సుతపాః పద్మనాభః ప్రజాపతిః ॥ 21

శ్రీ శంకర భాష్యము (సంస్కృత మూలం)

శం. భా. :

తేజస్వినామపి తేజస్విత్వాత్ మరీచిః ; "మరీచిర్మరుతామస్మి" ఇతి గీతావచనాత్ వా ।

స్వపదాద్భ్రష్టాన్ దమయతి వైవస్వతాదిరూపేణేతి దమనః ।

అహం స ఇతి తాదాత్మ్యభావనాత్ సంసారభయం హన్తీతి హంసః ; హన్తి గచ్ఛతి సర్వశరీరేష్వితి వా హంసః ।

శోభనపర్ణత్వాత్ సుపర్ణః ; "ద్వా సుపర్ణా సయుజా సఖాయా" ఇత్యాది శ్రుతేః ।

భుజగేషు ఉత్తమః అనన్తత్వాత్ వాసుకిత్వాద్వా భుజగోత్తమః ।

హిరణ్యవత్ కల్యాణీ నాభిరస్యేతి హిరణ్యనాభః ; హిరణ్యగర్భో నాభౌ యస్యేతి వా ।

బదరికాశ్రమే నరనారాయణరూపేణ శోభనం తపస్తప్యత ఇతి సుతపాః ; శోభనం జ్ఞానం తపో యస్యేతి వా ।

పద్మవత్ సర్వజగత్కారణం నాభిరస్యేతి పద్మనాభః ; హృదయపద్మమధ్యే సన్నిహితత్వాద్వా ।

సర్వాః ప్రజాః పతిరివ పాతీతి ప్రజాపతిః ॥

ప్రతి నామ వివరణ & తాత్పర్య విశేషాలు

189. మరీచిః

  • తాత్పర్యం: తేజోవంతులలో పరమ తేజోవంతుడు / కిరణ స్వరూపుడు.

  • విశేషం: సూర్యచంద్రాది సమస్త తేజస్సులకు వెలుగునిచ్చే పరమ తేజోమూర్తి. భగవద్గీతలోని "మరీచిర్మరుతామస్మి" (మరుత్తులలో మరీచిని నేనే) అను వచనము ప్రకారం మరీచి రూపమున ప్రకాశించేవాడు.

190. దమనః

  • తాత్పర్యం: దుష్టులను మరియు ధర్మభ్రష్టులను శిక్షించి అదుపులో ఉంచువాడు.

  • విశేషం: తమ ధర్మమార్గము నుండి తొలగిన వారిని యమధర్మరాజు (వైవస్వతుడు) మొదలైన నియామక శక్తుల రూపంలో దండించి సన్మార్గంలో నిలిపే పరమ శాసకుడు.

191. హంసః

  • తాత్పర్యం: సంసార భయాన్ని నశింపజేయువాడు / సర్వశరీరాలలో సంచరించువాడు.

  • విశేషం: "అహం సః" (ఆ పరమాత్మయే నేను) అనే అద్వైత జ్ఞాన భావన ద్వారా భక్తుల జన్మమరణ భయాన్ని తొలగించేవాడు. అలాగే సమస్త ప్రాణుల హృదయాలలో ప్రాణ-చైతన్య రూపంలో సంచరించువాడు ('హన్తి' అనగా గమించుట).

192. సుపర్ణః

  • తాత్పర్యం: సుందరమైన రెక్కలు (ధర్మాధర్మ వివేచన లేదా వేదచ్ఛందస్సులు) కలవాడు.

  • విశేషం: "ద్వా సుపర్ణా సయుజా సఖాయా" అను ఉపనిషత్ మంత్రం ప్రకారం ఒకే వృక్షంపై (శరీరంలో) ఉండే జీవాత్మ-పరమాత్మ పక్షులలో అసంగుడై ప్రకాశించే పరమాత్మ. వేదాలనే దివ్య పక్షములు (రెక్కలు) గల గరుడ వాహనుడు.

193. భుజగోత్తమః

  • తాత్పర్యం: నాగరాజులలో ఉత్తముడు (అనంత శేషుడు / వాసుకి).

  • విశేషం: సమస్త భుజగములలో (సర్పములలో) శ్రేష్ఠుడైన ఆదిశేషునిగా భూమిని మోయువాడు మరియు వాసుకి రూపంలో తన విభూతిని ప్రకటించినవాడు.

194. హిరణ్యనాభః

  • తాత్పర్యం: బంగారు కాంతితో కూడిన శుభకరమైన నాభి కలవాడు.

  • విశేషం: మంగళకరమైన (కల్యాణప్రదమైన) సువర్ణమయ నాభి కలవాడు; లేదా సృష్టికర్తయైన హిరణ్యగర్భుని (బ్రహ్మదేవుని) తన నాభియందు ధరించిన పరమపురుషుడు.

195. సుతపాః

  • తాత్పర్యం: ఉత్తమమైన తపస్సు ఆచరించువాడు / శ్రేష్ఠమైన జ్ఞానము కలవాడు.

  • విశేషం: లోకకల్యాణార్థం బదరికాశ్రమంలో నరనారాయణ ఋషి రూపంలో నిరంతరం దివ్య తపస్సు ఆచరించేవాడు. ఉపనిషత్తుల ప్రకారం 'తపస్సు' అనగా సమస్త విషయాలను తెలిసే దివ్య జ్ఞానం; అట్టి అఖండ జ్ఞాన సంపన్నుడు.

196. పద్మనాభః

  • తాత్పర్యం: నాభియందు పద్మము కలవాడు / హృదయ పద్మమున నివసించువాడు.

  • విశేషం: సమస్త జగత్తు యొక్క సృష్టికి మూలకారణమైన బ్రహ్మకమలాన్ని నాభియందు ధరించినవాడు. అలాగే సాధకుల హృదయ పద్మ మధ్యంలో ప్రకాశించే అంతర్యామి.

197. ప్రజాపతిః

  • తాత్పర్యం: సమస్త ప్రజలను (ప్రాణికోటిని) తండ్రివలె రక్షించు ప్రభువు.

  • విశేషం: సృష్టిలోని సకల ప్రాణులకు తండ్రి, పోషకుడు మరియు సంరక్షకుడై ధర్మమార్గంలో నడిపించే సర్వేశ్వరుడు.

101 నుండి 197 నామాల వరకు శంకర భాష్యము

  101. వృషాకపిః తాత్పర్యం: ధర్మస్వరూపుడు మరియు వరాహావతార రూపుడు. విశేషం: సర్వ కోరికలను వర్షించేవాడు కావున ధర్మానికి 'వృషః' అని పేర...