శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల విష్ణు సహస్ర నామ
భాష్యము - మూలము, తాత్పర్యము 01 వ భాగము 22 -0 8 - 2026
ఒకసారి శంకరాచార్యుల వారు వ్యాఖ్యానం (భాష్యం) వ్రాయాలనే
ఉద్దేశంతో, తన శిష్యుడిని "లలితా సహస్రనామ"
గ్రంథాన్ని తీసుకురమ్మని అడిగారు.
శిష్యుడు పొరపాటున "విష్ణు సహస్రనామ" గ్రంథాన్ని
తెచ్చి ఇచ్చాడు. ఇలా ఒకసారి కాదు, వరుసగా మూడు సార్లు శిష్యుడు
విష్ణు సహస్రనామాన్నే తెచ్చాడు.
దాంతో శంకరులు, "లలితా సహస్రనామానికి
భాష్యం రాయడానికి అమ్మవారి అనుమతి లభించలేదు; విష్ణు
సహస్రనామానికే రాయమని అమ్మవారు ఆదేశించినట్లుంది" అని భావించి, దీనికి వ్యాఖ్యానం రచించారు.
ఇటువంటి పవిత్రమైన విష్ణు సహస్ర నామాలకు అర్థాలు వివిధ
గ్రంథాల ద్వారా తెలుసుకొన్నాను కాని , ఈ శంకర భాష్యము చదువుకోలేదు.
తెనాలి సాధన గ్రంథ మండలివారు విష్ణు సహస్ర నామ భాష్యము - మూలము, తాత్పర్యము రెండింటిని అందించి లోకానికి మహోపకారం చేసారు.
వాటి ఆధారంగా శంకర భగవత్పాదుల అనుగ్రహంతో ఆధునిక వ్యావహారిక
భాషలో శంకర భాష్యం వ్రాసుకొని జీవితాన్ని సార్థకం చే సుకొందామని ఒక ఆలోచన.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల అనుగ్రహంతో ముందుకు కదులుతాను.
=========================================
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల విష్ణు సహస్రనామ భాష్య ప్రారంభ
శ్లోకములు, తాత్పర్యం మరియు విశేషాంశాలు:
శ్రీ విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రము
(శ్రీ శంకర భాష్య ప్రారంభ మంగళాచరణమ్)
శ్లోకం 1
సచ్చిదానందరూపాయ కృష్ణాయాక్లిష్టకారిణే |
నమో వేదాంతవేద్యాయ గురవే బుద్ధిసాక్షిణే ||
ప్రతిపదార్థము:
సచ్చిదానందరూపాయ = సత్ (శాశ్వత సత్యం), చిత్ (చైతన్యం లేదా జ్ఞానం), ఆనంద
(పరిపూర్ణ ఆనందం) స్వరూపమైనవాడును; అక్లిష్టకారిణే = ఎలాంటి
శ్రమ లేదా కష్టం లేకుండానే సృష్టి, స్థితి, లయలు వంటి సమస్త పనులను లీలగా చేసేవాడును; కృష్ణాయ =
శ్రీకృష్ణ పరమాత్ముడును; వేదాంతవేద్యాయ = ఉపనిషత్తులు
(వేదాంతం) ద్వారా మాత్రమే తెలుసుకోదగినవాడును; గురవే =
అందరికీ జ్ఞానోపదేశం చేసే జగద్గురువును; బుద్ధిసాక్షిణే = మన
బుద్ధిలో జరిగే మంచి-చెడు సమస్త ఆలోచనలను గమనించే సాక్షిభూతుడునైన పరమాత్మునికి;
నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
సచ్చిదానంద స్వరూపుడు, ఎలాంటి ప్రయాస లేకుండానే సమస్త
పనులను లీలగా చేసేవాడు, వేదాంతాల (ఉపనిషత్తుల) ద్వారా
తెలుసుకోదగినవాడు, సమస్త లోకాలకు గురువు మరియు మన అంతఃకరణకు
సాక్షిగా ఉండే శ్రీకృష్ణ పరమాత్మునికి నా ప్రణామాలు.
విశేషాలు:
జగద్గురు ఆదిశంకరులు ఈ భాష్య ప్రారంభంలో ఇష్టదేవతా
ప్రార్థనగా ఈ మంగళాచరణ శ్లోకాన్ని చెప్పారు.
'సచ్చిదానంద' అనే పదం
పరబ్రహ్మ లక్షణాన్ని సూచిస్తుంది. పరమాత్మునికి ఏ పని కూడా భారం కాదు, అన్నీ ఆయన లీలా విలాసాలే అని 'అక్లిష్టకారి' అనే విశేషణం స్పష్టం చేస్తోంది.
శ్లోకం 2
కృష్ణద్వైపాయనం వ్యాసం సర్వలోకహితే రతమ్ |
వేదాబ్జభాస్కరం వందే శమాదినిలయం మునిమ్ ||
ప్రతిపదార్థము:
సర్వలోకహితే = సమస్త లోకాల మేలు మరియు హితం కోరడంలో; రతమ్ = నిమగ్నమైనవాడును; వేద-అబ్జ-భాస్కరమ్
= వేదాలు అనే పద్మాలకు సూర్యుని వంటివాడును (వేదాలను వికసింపజేసి విభజించినవాడు);
శమ-ఆది-నిలయమ్ = శమము (మనశ్శాంతి/ఇంద్రియ నిగ్రహం), దమము మొదలైన సద్గుణాలకు నిలయమైనవాడును; మునిమ్ =
తపస్వి/మౌని అయిన; కృష్ణద్వైపాయనం = ద్వీపంలో జన్మించిన
కృష్ణుడైన; వ్యాసం = వేదవ్యాస మహర్షిని; వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఎల్లప్పుడూ సమస్త లోకాల శ్రేయస్సునే కోరేవాడు, వేదాలనే తామర పువ్వులకు సూర్యుని వంటివాడు, ఇంద్రియ నిగ్రహం మొదలైన ఉత్తమ గుణాలకు నిలయమైనవాడు మరియు మునిశ్రేష్ఠుడైన
కృష్ణద్వైపాయన వేదవ్యాస భగవానునికి నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషాలు:
మహాభారతాన్ని, వేద విభజనను అందించిన గ్రంథకర్త
వేదవ్యాసునికి కృతజ్ఞతాపూర్వక నమస్కారమిది.
సూర్యుని కిరణాలు సోకగానే తామర వికసించినట్లు, వ్యాసుని మేధస్సుతోనే వేదార్థాలు లోకానికి స్పష్టంగా వికసించి
అర్థమయ్యాయి.
శ్లోకం 3
సహస్రమూర్తేః పురుషోత్తమస్య సహస్రనేత్రాననపాదబాహోః |
సహస్రనామ్నాం స్తవనం ప్రశస్తం నిరుచ్యతే జన్మజరాదిశాంత్యై ||
ప్రతిపదార్థము:
సహస్రమూర్తేః = వేలకొలది (అనంతమైన) రూపాలు కలవాడును; సహస్ర-నేత్ర-ఆనన-పాద-బాహోః = వేలకొలది కన్నులు, ముఖములు, పాదములు మరియు చేతులు కలవాడునైన
(సర్వవ్యాపి అయిన); పురుషోత్తమస్య = పురుషోత్తముడైన శ్రీ
మహావిష్ణువు యొక్క; ప్రశస్తం = అత్యంత శ్రేష్ఠమైన; సహస్రనామ్నాం = వేయి నామముల యొక్క; స్తవనం =
స్తోత్రము (కీర్తనము); జన్మ-జరా-ఆది-శాంత్యై = పుట్టుక,
ముసలితనం, మరణం వంటి సంసార దుఃఖాల నివారణ
కొరకు; నిరుచ్యతే = (శంకర భాష్యము ద్వారా) స్పష్టంగా
వివరింపబడుతోంది / వ్యాఖ్యానింపబడుతోంది.
తాత్పర్యము:
అనంత రూపాలు, వేలాది కళ్ళు, ముఖాలు, కాళ్ళు, చేతులు కలిగి
సమస్త సృష్టిలో నిండియున్న పురుషోత్తముడైన విష్ణువు యొక్క శ్రేష్ఠమైన వెయ్యి దివ్య
నామాల స్తోత్రానికి—మానవుల పుట్టుక, ముసలితనం, చావు వంటి సంసార బంధాల బాధలు తొలగి మోక్షం కలగడం కోసం—ఈ భాష్యం ద్వారా
అర్థం వివరింపబడుతోంది.
విశేషాలు:
పురుష సూక్తంలో చెప్పబడిన "సహస్రశీర్షా పురుషః"
అనే భావననే ఇక్కడ పురుషోత్తమునికి అన్వయించారు.
విష్ణు సహస్రనామ పారాయణం మరియు దాని అర్థ విచారణ సంసార
చక్రం నుండి విముక్తిని (శాంతిని) కలిగిస్తుందని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల విష్ణు సహస్ర నామ
భాష్యము - మూలము, తాత్పర్యము 02 వ భాగము 23 -0 8 – 2026
వైశంపాయన ఉవాచ:
శ్రుత్వా ధర్మానశేషేణ పావనాని చ సర్వశః |
యుధిష్ఠిరః శాన్తనవం పునరేవాభ్యభాషత ||
===========================================
శంకర భాష్యమ్:
ధర్మాన్ — అభ్యుదయ నిఃశ్రేయసోత్పత్తి హేతుభూతాన్
చోదనాలక్షణాన్; అశేషేణ — కార్త్స్న్యేన; పావనాని — పాపక్షయకరాణి ధర్మరహస్యాని చ; సర్వశః —
సర్వప్రకారైః; శ్రుత్వా; యుధిష్ఠిరః —
ధర్మపుత్రః; శాన్తనవమ్ — శంతనుసుతం భీష్మం; సకలపురుషార్థసాధనం సుఖసంపాద్యం అల్పప్రయాసం అనల్పఫలమ్ అనుక్తమితికృత్వా
పునః — భూయ ఏవ; అభ్యభాషత — ప్రశ్నం కృతవాన్।
==========================================
ప్రతిపదార్థము
• వైశంపాయనః ఉవాచ = వైశంపాయన మహర్షి (జనమేజయ
మహారాజుతో) ఇట్లు పలికెను:
• ధర్మాన్ = ఇహలోక సుఖాలను (అభ్యుదయము),
మోక్షాన్ని (నిఃశ్రేయసము) కలిగించే వేదోక్త ధర్మాలను
• అశేషేణ = సంపూర్ణముగా (ఏదీ మిగల్చకుండా)
• పావనాని చ = పాపాలను నశింపజేసే పవిత్రమైన
ధర్మ రహస్యాలను, ప్రాయశ్చిత్తాలను సైతం
• సర్వశః = అన్ని విధాలుగా / సమగ్రంగా
• శ్రుత్వా = (భీష్ముని ముఖతః) వినిన పిమ్మట
• యుధిష్ఠిరః = ధర్మరాజైన యుధిష్ఠిరుడు
• శాన్తనవమ్ = శంతనుని కుమారుడైన
భీష్మాచార్యునితో
• పునః ఏవ = మరల
• అభ్యభాషత = ఇట్లు ప్రశ్నించెను / పలికెను.
తాత్పర్యము
వైశంపాయనుడు జనమేజయునితో ఇలా చెప్పెను:
ధర్మరాజైన యుధిష్ఠిరుడు, ఇహలోక
ఉన్నతిని మరియు మోక్షాన్ని ప్రసాదించే సమస్త వేద ధర్మాలను, సమస్త
పాపాలను పోగొట్టే పవిత్రమైన ధర్మ రహస్యాలన్నింటినీ భీష్మ పితామహుని వద్ద సమగ్రంగా
విన్నాడు. అయినప్పటికీ, ఇంకా ఏదో తెలియని ముఖ్యమైన విషయం
మిగిలి ఉందని భావించి, ఆయన మరలా భీష్మునితో మాట్లాడడం
మొదలుపెట్టాడు.
=======================================
శంకర భాష్య విశేషాలు
శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యుల వారు ఈ శ్లోకానికి వ్రాసిన భాష్యం
ప్రకారం ధర్మరాజు మనసులోని ఉద్దేశం ఇది:
• ధర్మరాజు అప్పటికే రాజధర్మాలు, ఆపద్ధర్మాలు, మోక్షధర్మాలు, దానధర్మాలు
మొదలైన ఎన్నో కఠినమైన నియమాలను విన్నాడు.
• కానీ అతని మనస్సులో ఒక ఆలోచన వచ్చింది:
"ఈ ధర్మాలన్నీ ఆచరించడానికి చాలా శ్రమ, శక్తి, కఠిన నియమాలు అవసరం. అలా కాకుండా — సులభంగా చేయగలిగేది (సుఖసంపాద్యం),
తక్కువ శ్రమతో కూడినది (అల్పప్రయాసం), అన్ని
పురుషార్థాలను ఇచ్చేది (సకల పురుషార్థసాధనం), మరియు అనంతమైన
ఫలితాన్ని ఇచ్చేది (అనల్పఫలం) అయిన ఉపాయం ఇంకా ఏదైనా ఉందా?"
• భీష్ముడు అంతటి పరమ రహస్యాన్ని ఇంకా
చెప్పలేదని భావించి, దానిని తెలుసుకోవాలనే ఆరాటంతో ధర్మరాజు
ఈ ప్రశ్నను సంధించాడు. ఆ ప్రశ్నకు సమాధానంగానే భీష్ముడు శ్రీ విష్ణు సహస్రనామ
స్తోత్రాన్ని ఉపదేశిస్తాడు.
========================================
శ్లోకము
యుధిష్ఠిర ఉవాచ: కిమేకం దైవతం లోకే కిం వాప్యేకం పరాయణమ్ |
స్తువన్తః కం కమర్చన్తః ప్రాప్నుయుర్మానవాః శుభమ్ ||
========================================
శంకర భాష్యమ్:
• ప్రథమః ప్రశ్నః: 'కిమేకం
దైవతమ్' — దేవ ఇత్యర్థః, స్వార్థే
తద్ధితప్రత్యయ విధానాత్; లోకే — లోకన హేతుభూతే సమస్త
విద్యాస్థానే; ఉక్తమ్ — ‘యదాజ్ఞయా ప్రవర్తన్తే సర్వే’ ఇతి
ప్రథమః ప్రశ్నః।
• ద్వితీయః ప్రశ్నః: 'కిం
వాప్యేకం పరాయణమ్' — అస్మిన్ లోకే ఏకం పరాయణం చ కిమ్?
పరమయనం — ప్రాప్తవ్యం స్థానమ్; యస్మిన్నిరీక్షితే
— "భిద్యతే హృదయగ్రన్థిశ్ఛిద్యన్తే సర్వసంశయాః | క్షీయన్తే
చాస్య కర్మాణి తస్మిన్ దృష్టే పరావరే" ఇతి శ్రుతేః హృదయగ్రన్థిర్భిద్యతే;
యస్య విజ్ఞానమాత్రేణ ఆనన్దలక్షణో మోక్షః ప్రాప్యతే; యద్విద్వాన్ న బిభేతి కుతశ్చన; యత్ప్రవిష్టస్య న
విద్యతే పునర్భవః; యస్య చ వేదనాత్ తదేవ భవతి "బ్రహ్మ
వేద బ్రహ్మైవ భవతి" ఇతి శ్రుతేః; యద్విహాయాపరః పన్థా
నృణాం నాస్తి "నాన్యః పన్థా విద్యతేఽయనాయ" ఇతి శ్రుతేః; తదుక్తమేకం పరాయణం లోకే యత్ తత్కిమితి ద్వితీయః ప్రశ్నః।
• తృతీయ-చతుర్థ ప్రశ్నౌ: స్తువన్తః కం —
కీర్తయన్తః; కం చ అర్చన్తః — పూజయన్తః; మానవాః శుభం ప్రాప్నుయుః ఇతి తృతీయ-చతుర్థౌ ప్రశ్నౌ।
========================================
ప్రతిపదార్థము
• యుధిష్ఠిరః ఉవాచ = ధర్మరాజు ఇట్లు పలికెను:
• లోకే = లోకమునందు (సమస్త
శాస్త్రములు/విద్యాస్థానముల ప్రకారం)
• ఏకమ్ దైవతమ్ కిమ్ = సర్వోత్కృష్టమైన ఏకైక
దైవము ఎవరు? (1వ ప్రశ్న)
• వా అపి = మరియు
• ఏకమ్ పరాయణమ్ కిమ్ = పరమోత్కృష్టమైన ఏకైక
ఆశ్రయ స్థానము (పరమగతి) ఏది? (2వ ప్రశ్న)
• కమ్ స్తువన్తః = ఎవరిని స్తుతించడం వలన,
• కమ్ అర్చన్తః = ఎవరిని పూజించడం వలన,
• మానవాః = మానవులు
• శుభమ్ = క్షేమమును / పరమ మంగళకరమైన
మోక్షమును
• ప్రాప్నుయుః = పొందగలరు? (3, 4వ ప్రశ్నలు)
తాత్పర్యము
ధర్మరాజు భీష్మ పితామహుని ఇలా ప్రశ్నించాడు:
1. ఈ లోకంలో (శాస్త్రాల ప్రకారం) అందరికీ
ఆరాధ్యుడైన ఏకైక దేవుడు ఎవరు?
2. సమస్త మానవాళికి అంతిమ గమ్యము, పరమ ఆశ్రయము (పరాయణము) అయిన పరమపదం ఏది?
3. ఎవరిని స్తుతించడం (నామసంకీర్తన) వలన
మానవులు శుభాలను పొందుతారు?
4. ఎవరిని అర్చించడం (బాహ్య/ఆంతర పూజలు
చేయడం) వలన మానవులకు పరమ శ్రేయస్సు లభిస్తుంది?
శంకర భాష్య విశేషాలు (శ్రుతి ప్రమాణాలతో)
===========================================
శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యుల వారు మొదటి రెండు ప్రశ్నలకు చేసిన
సమగ్ర విశ్లేషణ:
1. మొదటి ప్రశ్న: 'కిమేకం
దైవతం లోకే?' (ఏకైక దైవం ఎవరు?)
• శాస్త్ర పరిభాషలో 'దేవత'
అన్న పదానికి స్వార్థంలో తద్ధిత ప్రత్యయం చేరి 'దైవతమ్' అయింది (అనగా దేవుడే).
• 'లోకే' అంటే వేదాలు,
పురాణాలు, న్యాయం, మీమాంస,
ధర్మశాస్త్రాలు మొదలైన సమస్త విద్యాస్థానాల యందు దేని ఆజ్ఞ చేత
సమస్త సృష్టి నడుస్తుందో, అటువంటి అద్వితీయమైన పరమ దేవత ఎవరు?
2. రెండవ ప్రశ్న: 'కిం
వాప్యేకం పరాయణమ్?' (ఏకైక పరమ గమ్యం ఏది?) 'పరమయనం' అనగా జీవుడు చివరగా చేరుకోవలసిన పరమ
ప్రాప్తవ్య స్థానము. ఉపనిషత్తుల (శ్రుతుల) ఆధారంగా శంకరులు దీని లక్షణాలను
నిరూపించారు:
• ముండకోపనిషత్ (2.2.8): "భిద్యతే హృదయగ్రన్థిః..." — ఆ పరతత్త్వాన్ని సాక్షాత్కరించుకోగానే
అవిద్య అనే హృదయ ముడి వీడిపోతుంది, సమస్త సంశయాలు నశిస్తాయి,
పుణ్యపాప కర్మలన్నీ క్షయమైపోతాయి.
• తైత్తిరీయోపనిషత్ (2.9.1): "ఆనందం బ్రహ్మణో విద్వాన్ న బిభేతి కుతశ్చన" — దేనిని తెలుసుకుంటే
బ్రహ్మానంద మోక్షం లభించి, మనిషి ఎన్నడూ దేనికీ భయపడడో;
• గీత/ఉపనిషత్ సిద్ధాంతం: దేనిని చేరిన
తర్వాత మరల సంసారంలోకి పునర్జన్మ అనేది ఉండదో;
• ముండకోపనిషత్ (3.2.9): "బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతి" — దేనిని తెలుసుకున్న జ్ఞాని
బ్రహ్మస్వరూపమే అయిపోతాడో;
• శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్ (3.8): "నాన్యః పన్థా విద్యతేఽయనాయ" — సంసార దాటి మోక్షం పొందడానికి దేనిని
మించిన మరో మార్గం లేదో;
అటువంటి ఏకైక పరమ ఆశ్రయం (పరాయణం) ఏది అని ధర్మరాజు రెండవ
ప్రశ్నగా అడిగాడు.
===========================================
శంకర భాష్యమ్:
'కమ్' — కతమం దేవం;
'స్తువన్తః' — గుణసంకీర్తనం కుర్వన్తః;
'కమ్' — కతమం దేవమ్; 'అర్చన్తః'
— బాహ్యమాభ్యన్తరం చార్చనం బహువిధం కుర్వన్తః; 'మానవాః' — మనుసుతాః; 'శుభమ్'
— కల్యాణం మోక్షాదిఫలమ్; 'ప్రాప్నుయుః'
— లభేరన్; ఇతి పునః ప్రశ్నద్వయమ్।
========================================
ప్రతిపదార్థము
• కమ్ (కతమం దేవమ్) = ఏ దేవుని?
• స్తువన్తః (గుణసంకీర్తనం కుర్వన్తః) =
దివ్య కళ్యాణ గుణాలను, నామాలను సంకీర్తన చేస్తూ (స్తుతిస్తూ)
(3వ ప్రశ్న)
• కమ్ (కతమం దేవమ్) = ఏ దేవుని?
• అర్చన్తః (బాహ్యమ్ ఆభ్యన్తరం చ అర్చనం
బహువిధం కుర్వన్తః) = బాహ్యముగా (పుష్ప, ధూప, దీపాదులతో) మరియు ఆంతరంగికముగా (మనస్సులో ధ్యానరూపముగా) అనేక విధాలుగా
పూజిస్తూ (4వ ప్రశ్న)
• మానవాః (మనుసుతాః) = మనువు సంతతియైన
మానవులు
• శుభమ్ (కల్యాణం మోక్షాదిఫలమ్) = శుభమును /
కల్యాణప్రదమైన ఇహ-పర సుఖాలను, మోక్షాది ఫలాలను
• ప్రాప్నుయుః (లభేరన్) = పొందగలరు?
• ఇతి పునః ప్రశ్నద్వయమ్ = ఇది తర్వాతి రెండు
ప్రశ్నల వివరణ.
=====================================
శంకర భాష్య విశేషాలు
శ్రీ శంకరులు ఈ రెండు ప్రశ్నల అంతరార్థాన్ని వివరిస్తూ:
1. స్తుతి (3వ ప్రశ్న):
కేవలం నామోచ్ఛారణ మాత్రమే కాక, ఆ పరమాత్ముని అనంత గుణాలను
కీర్తించడం (వాచిక భక్తి).
2. అర్చన (4వ ప్రశ్న):
పూజ అనేది రెండు విధాలు:
o బాహ్యార్చన: బాహ్యంగా క్రియలతో, పూజా ద్రవ్యాలతో చేసే షోడశోపచార పూజ (కాయిక భక్తి).
o ఆభ్యంతరార్చన: అంతఃకరణంలో నిశ్చల భావంతో
చేసే మానస పూజ / ధ్యానము (మానసిక భక్తి).
3. ఫలము: త్రికరణ శుద్ధిగా (వాక్కుతో
స్తుతిస్తూ, శరీరంతో అర్చిస్తూ, మనస్సుతో
ధ్యానిస్తూ) చేసే ఉపాసన ద్వారా మానవులు అభ్యుదయాన్ని (ఇహలోక సుఖం/స్వర్గాదులు)
మరియు నిఃశ్రేయసాన్ని (పరమ శాశ్వత మోక్షం) పొందుతారు.
ఈ విధంగా 'కిమేకం దైవతం...' అనే శ్లోకంలో యుధిష్ఠిరుడు నాలుగు ప్రశ్నలను సంధించాడు.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల విష్ణు సహస్ర నామ
భాష్యము - మూలము, తాత్పర్యము 03 వ భాగము 24 -0 8 – 2026
మూల శ్లోకము
శ్లో॥ కో ధర్మః సర్వధర్మాణాం భవతః పరమో మతః ।
కిం జపన్ ముచ్యతే జన్తుః జన్మసంసారబన్ధనాత్ ॥ ౩ ॥
ప్రతిపదార్థము
• సర్వధర్మాణాం = సమస్త ధర్మములలో,
• కః ధర్మః = ఏ ధర్మము,
• భవతః = తమరికి (మీ అభిప్రాయములో),
• పరమః = శ్రేష్ఠమైనదిగా,
• మతః = సమ్మతమైనది? (5వ
ప్రశ్న)
• జన్తుః = మానవుడు / ప్రాణి,
• కిం = దేనిని,
• జపన్ = జపించుట వలన,
• జన్మసంసార బన్ధనాత్ = పుట్టుక మరియు సంసార
బంధముల నుండి,
• ముచ్యతే = విముక్తుడగుచున్నాడు (మోక్షము
పొందుచున్నాడు)? (6వ ప్రశ్న)
తాత్పర్యం
ధర్మరాజు భీష్మ పితామహుని ఇలా అడుగుతున్నాడు:
"ఓ పితామహా! ఆచరణలో ఉన్న సమస్త
ధర్మములన్నింటిలోనూ అత్యుత్తమమైన పరమ ధర్మము ఏది అని మీ అభిప్రాయము? అలాగే, ప్రాణి దేనిని జపించడం ద్వారా జనన-మరణ
చక్రమైన ఈ సంసార బంధనాల నుండి శాశ్వత విముక్తిని (మోక్షాన్ని) పొందగలడు?"
=========================================
శంకర భాష్యము మూలము
శంకరభాష్యము. :-
కో ధర్మః పూర్వోక్తలక్షణః; సర్వధర్మాణాం
- సర్వేషాం ధర్మాణాం మధ్యే; భవతః; పరమః
- ప్రకృష్టః; మతః - అభిప్రేత ఇతి పంచమః ప్రశ్నః ।
కిం జపన్ - కిం జప్యం జపన్, ఉచ్చైః-ఉపాంశు-మానసలక్షణం
జపం కుర్వన్; జన్తుః - జననధర్మా; అనేన
జన్తుశబ్దేన జపార్చనస్తవనాదిషు యథాయోగ్యం సర్వప్రాణినా మధికారం సూచయతి; జన్మసంసారబన్ధనాత్ - జన్మ అజ్ఞానవిజృంభితానా మవిద్యాకార్యాణా ముపలక్షణం,
సంసారోऽవిద్యా, తాభ్యాం జన్మసంసారాభ్యాం
యద్బన్ధనం తస్మాత్; ముచ్యతే - ముక్తో భవతీతి షష్ఠః ప్రశ్నః ।
ముచ్యతే జన్మసంసారబన్ధనాదిత్యేతదుపలక్షణ మితరేషామపి ఫలానామ్
। ఏతద్గ్రహణం మోక్షస్య ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థమ్ ॥
==========================================
శంకర భాష్య విశేష వివరణ
శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యుల వారు ఈ శ్లోకంలోని అంతరార్థాన్ని
మరియు పదాల విశేషాన్ని ఎంతో లోతుగా వివరించారు:
అ) ఐదవ ప్రశ్న (కో ధర్మః సర్వధర్మాణాం...):
శాస్త్రాలలో వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు, యజ్ఞ-యాగాదులు, తపస్సు వంటి అనేక
ధర్మాలు చెప్పబడ్డాయి. వాటిలో అన్నింటికంటే శ్రేష్ఠమైన, సులువైన,
పరమోత్కృష్టమైన ధర్మం ఏది అనేది భీష్ముని సొంత అనుభవపూర్వక
అభిప్రాయాన్ని కోరుతూ అడిగిన ప్రశ్న.
ఆ) ఆరవ ప్రశ్న (కిం జపన్ ముచ్యతే...):
దేనిని జపించడం ద్వారా జీవుడు ముక్తిని పొందుతాడో
తెలుసుకోవడం. ఇక్కడ భాష్యకారులు కొన్ని ముఖ్యమైన అంశాలను విశదీకరించారు:
1. జప విధానాలు (ఉచ్చ, ఉపాంశు,
మానస):
o ఉచ్చ జపం: ఇతరులకు కూడా స్పష్టంగా వినపడేలా
గట్టిగా మంత్రోచ్ఛారణ చేయడం.
o ఉపాంశు జపం: పెదవులు కదులుతూ, స్వయంగా తనకు మాత్రమే వినపడేలా మెల్లగా జపించడం.
o మానస జపం: బయటకు ఎలాంటి శబ్దమూ రాకుండా,
కేవలం మనస్సులోనే ఏకాగ్రతతో ధ్యానిస్తూ జపించడం. (వీటిలో మానసిక జపం
మరింత ఉత్తమమైనదిగా భావిస్తారు).
2. 'జంతుః' అనే పద
విశేషం:
o 'జంతువు' అనగా జనన
ధర్మము (పుట్టుక) కలిగిన ప్రతి ప్రాణి.
o భగవన్నామ జపం, అర్చన,
స్తోత్ర పఠనం చేయడానికి కుల, మత, లింగ లేదా జాతి భేదాలు లేవని, ప్రతి ప్రాణికి వారి
వారి యోగ్యతను బట్టి భగవంతుని ఆరాధించే సమాన అధికారం ఉందని 'జంతుః'
అనే పదం స్పష్టం చేస్తోంది.
3. 'జన్మ-సంసార-బంధనం' అనగా
ఏమిటి?:
o జన్మ: అజ్ఞానం వల్ల ఉత్పన్నమయ్యే దేహాది
సమస్త లౌకిక వికారాలు, భౌతిక కష్టాలు.
o సంసారము: ఆత్మస్వరూపాన్ని మరుగుపరిచే 'అవిద్య' (మూల అజ్ఞానము).
o ఈ అవిద్య మరియు దానివల్ల కలిగే జన్మపరంపరల
బంధం నుండి విముక్తిని పొందడమే మోక్షం.
4. 'ముచ్యతే' పద
ప్రాధాన్యత:
o ఇక్కడ 'ముచ్యతే'
(విముక్తి పొందును) అని మోక్షాన్ని పేర్కొన్నప్పటికీ, భగవన్నామ జపం వల్ల కేవలం మోక్షమే కాక ధర్మార్ధకామము లనే మిగిలిన ఇహలోక
పురుషార్థాలు కూడా లభిస్తాయి. అయితే సమస్త ఫలములలో మోక్షమే పరమ శ్రేష్ఠమైనది
కాబట్టి, దాని ప్రాధాన్యతను తెలపడానికి ఇక్కడ విముక్తిని
ముఖ్య ఫలంగా పేర్కొన్నారు.
శ్రీశంకరాచార్యులు వ్రాసిన ప్రతి అక్షరం
మంత్రమని శ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణశాస్త్రి గారు చెప్పేవారు. అటువంటి శ్రీ శంకర
భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములో జగత్ప్రభుం ... శ్లోకానికి వ్రాసిన భాష్యము దాని తెలుగు వివరణ ( 04 వ
భాగము 25 -0 8 – 2026)
శ్రీ భీష్మ ఉవాచ
మూల శ్లోకం
శ్లో॥ జగత్ప్రభుం దేవదేవమనన్తం పురుషోత్తమమ్ ।
స్తువన్నామసహస్రేణ పురుషః సతతోత్థితః ॥ ౪ ॥
===========================================
శాంకర భాష్యమ్ (సంస్కృతం)
'కిమేకం' ఇతి షట్
ప్రశ్నాః కథితాః; తేషు పాశ్చాత్యోఽనన్తరో జప్యవిషయః షష్ఠః
ప్రశ్నః అనేన శ్లోకేన పరిహ్రియతే సర్వేషాం బహిరన్తశ్శత్రూణాం భయహేతుర్భీష్మః
మోక్షధర్మాదీనాం ప్రవక్తా సర్వజ్ఞః।
• జగత్ — స్థావరజంగమాత్మకం; తస్య ప్రభుమ్ — స్వామినమ్; దేవదేవమ్ — దేవానాం
బ్రహ్మాదీనాం దేవమ్; అనన్తమ్ — దేశతః కాలతో
వస్తుతశ్చాపరిచ్ఛిన్నమ్; పురుషోత్తమమ్ — క్షరాక్షరాభ్యాం
కార్యకారణాభ్యాముత్కృష్టమ్; నామసహస్రేణ — నామ్నాం సహస్రేణ;
స్తువన్ — గుణాన్ సంకీర్తయన్;
• సతతోత్థితః — నిరన్తరముద్యుక్తః; పురుషః — పూర్ణత్వాత్, పురి శయనాద్వా పురుషః;
('సర్వదుఃఖాతిగో భవేత్' ఇతి సర్వత్ర
సంబధ్యతే।)
===========================================
ప్రతిపదార్థం
• జగత్ప్రభుం = చరాచర జగత్తునకంతటికీ
స్వామి/యజమాని అయినట్టి
• దేవదేవం = బ్రహ్మాది దేవతలకు సైతం
పరమదేవుడైనట్టి
• అనన్తం = దేశ, కాల,
వస్తు పరిమితులు లేనివాడైనట్టి (అపరిచ్ఛిన్నుడు)
• పురుషోత్తమం = క్షర (కార్య), అక్షర (కారణ) రూపాల కన్నా శ్రేష్ఠుడైన పరమాత్మను
• సతతోత్థితః = ఎల్లప్పుడూ శ్రద్ధతో కూడిన
ప్రయత్నము/ఉత్సాహము కలవాడై
• పురుషః = జీవుడు (సాధకుడు)
• నామసహస్రేణ = వేయి దివ్య నామముల చేత
• స్తువన్ = గుణ సంకీర్తన రూపంగా స్తుతించుట
వలన (అన్ని దుఃఖములను దాటి ముక్తుడవుతాడు)
తాత్పర్య విశేషాలు
యుధిష్ఠిరుడు అడిగిన ఆరు ప్రశ్నలలో చివరిదైన "ఏది
జపించడం వల్ల జీవుడు సంసార బంధాల నుండి ముక్తుడవుతాడు?" అనే ప్రశ్నకు భీష్ముడు ఈ శ్లోకంలో సమాధానం
చెబుతున్నారు.
• పరమాత్మ స్వరూపం: స్థావర జంగమ (చరాచర)
సృష్టికి అధిపతి, దేవతలకు కూడా దైవం, మరియు
దేశ-కాల-వస్తు పరిచ్ఛేదాలు లేని అనంతుడు.
o దేశ పరిచ్ఛేదం లేకపోవడం: ఒకచోట ఉండి
మరొకచోట లేకపోవడం అనేది లేకుండా సర్వవ్యాపిగా ఉండుట.
o కాల పరిచ్ఛేదం లేకపోవడం: ఒకానొక కాలానికి
మాత్రమే పరిమితం కాక త్రికాలములందునూ ఉండుట (నిత్యుడు).
o వస్తు పరిచ్ఛేదం లేకపోవడం: ఇది అది కాదు
అనే భేదం లేక సమస్తమూ తానై ఉండుట.
• పురుషోత్తముడు: నశించే దేహాదులు (క్షరం),
నశించని ప్రకృతి/మాయ (అక్షరం) — ఈ రెండింటి కన్నా అత్యున్నతుడైన
వాడు.
• ఫలం: అటువంటి పరమాత్ముని గుణాలను వేయి
నామముల ద్వారా నిరంతర శ్రద్ధాభక్తులతో కీర్తించే మానవుడు సంసార చక్రంలోని సమస్త
దుఃఖాల నుండి విముక్తుడై మోక్షాన్ని పొందుతాడు
తమేవ చార్చ.. శ్లోకానికి శంకర భాష్యము -తెలుగు వివరణ
శ్రీశంకరాచార్యులు వ్రాసిన ప్రతి అక్షరం
మంత్రమని శ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణశాస్త్రి గారు చెప్పేవారు. అటువంటి శ్రీ శంకర
భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములో తమేవ చార్చయన్నిత్యం ... శ్లోకానికి వ్రాసిన
భాష్యము దాని తెలుగు వివరణ ( 05 వ భాగము 26
-0 8 – 2026)
1. మూల శ్లోకము (శ్లోకం 5)
శ్లో॥ తమేవ చార్చయన్నిత్యం భక్త్యా పురుషమవ్యయమ్ ।
ధ్యాయన్ స్తువన్ నమస్యంశ్చ యజమానస్తమేవ చ ॥ 5
=========================================
2. శ్రీ శంకర భాష్యము
శంకరభాష్యము. :-
చతుర్థః ప్రశ్నః సమాధీయతే — తమేవ చార్చయన్ = బాహ్యార్చనం
కుర్వన్; నిత్యం = సర్వేషు కాలేషు; భక్తిర్భజనం తత్పరత్వం, తయా భక్త్యా;పురుషమవ్యయం = వినాశక్రియారహితం;తమేవ చ ధ్యాయన్ =
ఆభ్యంతరార్చనం కుర్వన్;స్తువన్ = పూర్వోక్తేన (నామసహస్రేణ
స్తోత్రం కుర్వన్);నమస్యన్ = నమస్కారం కుర్వన్; పూజాశేషభూతముభయం స్తుతినమస్కారలక్షణం;యజమానః = పూజకః
ఫలభోక్తా;అథవా, అర్చయన్
ఇత్యనేనోభయవిధమర్చనం ఉచ్యతే — ధ్యాయన్ స్తువన్ నమస్యన్ చ ఇత్యనేన మానసం వాచికం
కాయికం చోచ్యతే ॥
==========================================
3. పదచ్ఛేదం
తం / ఏవ / చ / అర్చయన్ / నిత్యం / భక్త్యా / పురుషం /
అవ్యయమ్ /
ధ్యాయన్ / స్తువన్ / నమస్యన్ / చ / యజమానః / తం / ఏవ / చ ॥
4. ప్రతిపదార్థము
యజమానః = పూజించే భక్తుడు (ఆరాధన ఫలాన్ని పొందేవాడు)
నిత్యం = ఎల్లవేళలా (సర్వ కాలములయందు)
భక్త్యా = భక్తి ప్రపత్తులతో (పరమాత్మయందే నిమగ్నమైన
చిత్తముతో)
అవ్యయం = నాశనం లేనివాడు, మార్పు
చెందనివాడైన
తం పురుషమ్ ఏవ చ = ఆ పురుషోత్తముడైన శ్రీమహావిష్ణువునే
అర్చయన్ = పూజిస్తూ (బాహ్యార్చన చేస్తూ)
తం ఏవ చ = ఆ పరమాత్మనే
ధ్యాయన్ = ధ్యానిస్తూ (అంతఃకరణములో చింతిస్తూ)
స్తువన్ = కీర్తిస్తూ / స్తోత్రము చేస్తూ (సహస్ర నామాలతో
పొగుడుతూ)
నమస్యన్ చ = భక్తితో నమస్కరిస్తూ (శరణు వేడుతూ ఉండునో, అతడు సర్వ దుఃఖాల నుండి విముక్తుడవుతాడు).
5. తాత్పర్యము
యుధిష్ఠిరుడు (ధర్మరాజు) అడిగిన 4వ ప్రశ్న — "ఎవరిని అర్చించడం వల్ల మానవుడు శుభాలను
పొందుతాడు?" అనే ప్రశ్నకు భీష్ముడు ఇక్కడ సమాధానం
చెబుతున్నారు:
నాశనం లేనివాడు, సదా సర్వవ్యాపకుడైన ఆ పరమ
పురుషుడిని (శ్రీమహావిష్ణువును) మాత్రమే భక్తుడు సర్వకాలాల్లో భక్తిశ్రద్ధలతో
బాహ్యంగా పూజిస్తూ, అంతరంగంలో ఆయననే ధ్యానిస్తూ, విష్ణు సహస్రనామాలతో స్తుతిస్తూ, కాయకముగా
నమస్కరిస్తూ ఉండాలి. అలా ఆరాధించే భక్తుడు సకల సంసార బంధాలు, దుఃఖాల నుండి విముక్తుడవుతాడు.
6. వ్యాఖ్య & విశేషార్థాలు
(శంకర భాష్య విశ్లేషణ)
శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యుల వారు ఈ శ్లోకానికి రెండు రకాల లోతైన
సమన్వయాలను అందించారు:
పూర్ణ ఆరాధనా పద్ధతి
అర్చయన్ (బాహ్యార్చన): పుష్పాలు, ధూపదీపాలు, షోడశోపచారాలతో బయట ప్రతిమకు
చేసే పూజ.
ధ్యాయన్ (ఆభ్యంతరార్చన): హృదయకమలంలో పరమాత్మ రూపాన్ని, గుణాలను మనస్సుతో ధ్యానించడం.
స్తువన్ & నమస్యన్: పూజ సంపూర్ణం
కావడానికి 'స్తుతి' (కీర్తించడం),
'నమస్కారము' (సాష్టాంగ ప్రణామం) అనేవి పూజకు
ముఖ్యమైన అంగాలు (శేషభూతాలు).
త్రికరణ శుద్ధి (మనసా, వాచా, కర్మణా
ఆరాధన)
శంకరుల ప్రకారం ఈ శ్లోకంలో త్రికరణములతో పరమాత్మను ఎలా
ఆరాధించాలో స్పష్టంగా చెప్పబడింది:
మానసిక ఆరాధన (మనస్సుతో): 'ధ్యాయన్'
— మనస్సును భగవంతునిపైనే ఏకాగ్రతతో నిలపడం.
వాచిక ఆరాధన (వాక్కుతో): 'స్తువన్'
— నోటితో భగవన్నామాలను, విష్ణు సహస్రనామ
స్తోత్రాన్ని పఠించడం.
కాయిక ఆరాధన (శరీరంతో): 'నమస్యన్'
— శరీరముతో సాష్టాంగ నమస్కారాలు చేయడం, బాహ్య
పూజలు చేయడం.
ఇలా త్రికరణ శుద్ధిగా, అనన్య భక్తితో పరమపురుషుడైన
శ్రీహరిని ఆరాధించే యజమాని (సాధకుడు) సంసార దుఃఖాల నుండి తరించి మోక్షాన్ని
పొందుతాడు
అనాదినిధనం విష్ణుం.. శ్లోకానికి శంకర భాష్యము -తెలుగు
వివరణ 27 -0 8 – 2026
శ్రీశంకరాచార్యులు వ్రాసిన ప్రతి అక్షరం
మంత్రమని శ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణశాస్త్రి గారు చెప్పేవారు. అటువంటి శ్రీ శంకర
భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములో అనాదినిధనం విష్ణుం... శ్లోకానికి వ్రాసిన
భాష్యము దాని తెలుగు వివరణ ( 06 వ భాగము 27
-0 8 – 2026)
1. మూల శ్లోకము (శ్లోకం 4)
శ్లో॥ అనాదినిధనం విష్ణుం సర్వలోకమహేశ్వరమ్ ।
లోకాధ్యక్షం స్తువన్నిత్యం సర్వదుఃఖాతిగో భవేత్ ॥ 4
===========================================
2. శ్రీ శంకర భాష్యము (సంస్కృత మూలం - )
శంకరభాష్యము. :-
తృతీయం ప్రశ్నం పరిహరతి (సమాధత్తే) —అనాదినిధనం =
షడ్భావవికారవర్జితం;విష్ణుం = వ్యాపనశీలం;లోక్యతే ఇతి లోకో దృశ్యవర్గః, తస్య నియంతౄణాం
బ్రహ్మాదీనామపీశ్వరత్వాత్ సర్వలోకమహేశ్వరః, తం;లోకం దృశ్యవర్గం స్వాభావికేన బోధేన సాక్షాత్ పశ్యతీతి లోకాధ్యక్షః,
తం;నిత్యం = నిరంతరం;స్తువన్
= (నామభిః కీర్తయన్);సర్వదుఃఖాతిగో భవేత్ = ఇతి త్రయాణాం
స్తవనార్చనజపానాం సాధారణం ఫలవచనమ్; సర్వాణి ఆధ్యాత్మికాదీని
దుఃఖాన్యతీత్య గచ్ఛతీతి సర్వదుఃఖాతిగో భవేత్ ॥
===========================================
3. పదచ్ఛేదం
అనాది-నిధనం / విష్ణుం / సర్వ-లోక-మహేశ్వరం /
లోకాధ్యక్షం / స్తువన్ / నిత్యం / సర్వ-దుఃఖ-అతిగః / భవేత్ ॥
4. ప్రతిపదార్థము
అనాది-నిధనం = ఆది (పుట్టుక), నిధనము
(నాశనము) లేనివాడు (షడ్భావ వికారాలు రహితుడైనవాడు)
విష్ణుం = సర్వవ్యాపకుడైనవాడు
సర్వ-లోక-మహేశ్వరం = సమస్త లోకాలకు, వాటిని పాలించే బ్రహ్మాది దేవతలకు సైతం పరమేశ్వరుడైనవాడు
లోకాధ్యక్షం = దృశ్య ప్రపంచమంతటినీ తన సహజ జ్ఞానముచే
నిరంతరం సాక్షిగా చూసేవాడు (అధ్యక్షుడు) అయిన ఆ పరమాత్మను
నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ (నిరంతరం)
స్తువన్ = నామసంకీర్తనముతో స్తుతించే భక్తుడు
సర్వ-దుఃఖ-అతిగః = సమస్తమైన (ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక) దుఃఖాలను దాటినవాడు
భవేత్ = అగును (సకల దుఃఖాల నుండి విముక్తుడవుతాడు).
5. తాత్పర్యము
ధర్మరాజు అడిగిన 3వ ప్రశ్న — "ఎవరిని
స్తుతించడం వల్ల మానవుడు శ్రేయస్సును పొందుతాడు?" అనే
ప్రశ్నకు భీష్ముడు ఇక్కడ సమాధానమిస్తున్నారు:
ఆది అంతము లేనివాడు, సర్వవ్యాపకుడు, బ్రహ్మాది లోకపాలకులకు సైతం మహేశ్వరుడు, సమస్త
జగత్తును ప్రత్యక్షంగా వీక్షించే సాక్షీభూతుడైన ఆ శ్రీమహావిష్ణువును సర్వదా
స్తుతించే భక్తుడు సంసార చక్రంలోని సమస్త దుఃఖాలను దాటి పరమ శాంతిని/మోక్షాన్ని
పొందుతాడు.
6. వ్యాఖ్య & విశేషార్థాలు
(శంకర భాష్య సమన్వయం)
శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు ఈ శ్లోకంలో పరమాత్మ లక్షణాలను మరియు
సాధన ఫలాన్ని అత్యంత శాస్త్రీయంగా విశ్లేషించారు:
పరమాత్మ స్వరూప లక్షణాలు (4 విశేషణాలు):
అనాదినిధనం (షడ్భావ వికార రహితం):
లౌకిక వస్తువులన్నింటికీ 6 రకాల
మార్పులు (వికారాలు) ఉంటాయి:
1. జాయతే (పుట్టుక), 2. అస్తి (ఉనికి), 3. వర్ధతే (పెరుగుదల), 4. విపరిణమతే (మార్పు), 5. అపక్షీయతే (తరుగుదల),
6. వినశ్యతి (నాశనం).
పరమాత్మకు ఆది (పుట్టుక) మరియు నిధనం (నాశనం) లేవు. కాబట్టి
ఆయన ఈ 6 వికారాలకు అతీతుడు.
విష్ణుం (సర్వవ్యాపకత్వం):
'విష్' ధాతువునకు
వ్యాపించడం అని అర్థం. దేశ, కాల, వస్తు
పరిమితులు లేకుండా సర్వత్ర నిండియున్న చేతన స్వరూపమే విష్ణువు.
సర్వలోక మహేశ్వరుడు:
'లోక్యతే ఇతి లోకః' — చూడబడే
సమస్త దృశ్య ప్రపంచం 'లోకం'. ఈ లోకాలను
శాసించే ఇంద్రాది లోకపాలురు, సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవునికి
కూడా అధీశ్వరుడు మరియు నియంత ఆ శ్రీమహావిష్ణువే.
లోకాధ్యక్షుడు:
ఎలాంటి బాహ్య ఇంద్రియాల సహాయం లేకుండా, తన స్వయంప్రకాశ సహజ జ్ఞానము చేత సర్వ జీవుల కర్మలను, సమస్త జగత్తును సాక్షిగా సర్వదా ప్రత్యక్షంగా చూసేవాడు.
ఫలశ్రుతి విశేషం (సర్వదుఃఖాతిగో భవేత్):
శంకరుల వివరణ ప్రకారం ఇది కేవలం స్తుతికి మాత్రమే కాక, రాబోయే శ్లోకాలలోని స్తవనము (స్తుతించడం), అర్చనము (పూజించడం), జపము (స్మరించడం) అనే మూడింటికీ
సమానమైన సాధారణ ఫలము.
తాపత్రయ నివృత్తి:
1. ఆధ్యాత్మిక దుఃఖాలు (శరీర, మానసిక రోగాలు),
2. ఆదిభౌతిక దుఃఖాలు (ఇతర ప్రాణులు, మనుషుల వల్ల కలిగే బాధలు),
3. ఆదిదైవిక దుఃఖాలు (గ్రహాలు, భూకంపాలు, ప్రకృతి వైపరీత్యాల వల్ల కలిగే బాధలు).
నిరంతరం విష్ణువును స్తుతించే భక్తుడు ఈ సమస్త దుఃఖాలను
సులభంగా దాటిపోతాడు
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర
నామములోని బ్రహ్మణ్యం సర్వధర్మజ్ఞం ... శ్లోకానికి వ్రాసిన భాష్యము. దాని తెలుగు
వివరణ ( 07 వ భాగము 28 -0 8 –
2026)
మూల శ్లోకము
శ్లో॥ బ్రహ్మణ్యం సర్వధర్మజ్ఞం లోకానాం కీర్తివర్ధనమ్ ।
లోకనాథం మహద్భూతం సర్వభూతభవోద్భవమ్ ॥
=========================================
శంకర భాష్యము (సంస్కృతం )
పునరపి తమేవ స్తుత్యం విశినష్టి —
బ్రహ్మణ్యం — బ్రహ్మణే స్రష్ట్రే, బ్రాహ్మణాయ, తపసే, శ్రుతయే హితమ్;
సర్వాన్ ధర్మాన్ జానాతీతి సర్వధర్మజ్ఞః, తమ్;
లోకానాం ప్రాణినాం కీర్తీః యశాంసి స్వశక్త్యానుప్రవేశేన
వర్ధయతీతి తమ్;
లోకైర్నాథ్యతే, లోకానుపతాపయతే, శాస్తే, లోకానామిష్ట ఇతి వా లోకనాథః, తమ్;
మహత్ బ్రహ్మ, విశ్వోత్కర్షేణ వర్తమానత్వాత్
మహద్భూతం — పరమార్థసత్యమ్;
సర్వభూతానాం భవః సంసారః యత్సకాశాదుద్భవతీతి సర్వభూతభవోద్భవః, తమ్।
==========================================
ప్రతిపదార్థం
• బ్రహ్మణ్యమ్ = బ్రహ్మకు (సృష్టికర్త,
బ్రాహ్మణులు, తపస్సు, వేదములకు)
హితము చేసేవాడు
• సర్వధర్మజ్ఞమ్ = సమస్త ధర్మములను పూర్తిగా
తెలిసినవాడు
• లోకానామ్ = లోకములలోని సమస్త ప్రాణుల యొక్క
• కీర్తివర్ధనమ్ = కీర్తిని, యశస్సును పెంపొందించేవాడు
• లోకనాథమ్ = లోకములకు ప్రభువు, రక్షకుడు, ఆరాధ్యుడు అయినవాడు
• మహద్భూతమ్ = సర్వోత్కృష్టమైన పరమార్థ సత్య
స్వరూపుడు (పరబ్రహ్మము)
• సర్వభూతభవోద్భవమ్ = సమస్త ప్రాణుల యొక్క
సంసార చక్రము ఎవరి వల్ల ఉద్భవిస్తుందో అట్టివాడు (అయిన శ్రీమహావిష్ణువును
స్తుతించవలెను)
విశేషాలు
శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యుల భాష్యానుసారం, స్తుతింపదగిన పరమాత్ముని వైభవ విశేషాలను 6 ముఖ్య లక్షణాలుగా ఈ శ్లోకంలో వివరించారు:
1. బ్రహ్మణ్యుడు: "బ్రహ్మ" అనే పదం
సృష్టికర్తను, బ్రాహ్మణులను, తపస్సును,
అలాగే వేదాలను సూచిస్తుంది. వీటన్నింటికీ మేలు (హితము) కలిగించేవాడు
కాబట్టి ఆయన బ్రహ్మణ్యుడు.
2. సర్వధర్మజ్ఞుడు: విశ్వంలోని సమస్త ధర్మ
సూక్ష్మాలను, ఆచరణలను సంపూర్ణంగా తెలిసినవాడు.
3. కీర్తివర్ధనుడు: తన అంతర్యామి శక్తితో
ప్రాణులలో ప్రవేశించి, వారి సత్కార్యాల ద్వారా వారి కీర్తి
ప్రతిష్టలు వర్ధిల్లేలా (వృద్ధి చెందేలా) చేసేవాడు.
4. లోకనాథుడు: దీనికి భాష్యంలో 4 విధాలైన అర్థాలున్నాయి:
o సమస్త లోకాల చేత ప్రార్థింపబడేవాడు.
o దుష్టులను తపింపజేసేవాడు (శిక్షించేవాడు).
o సమస్త లోకాలను ధర్మబద్ధంగా శాసించేవాడు.
o సమస్త జీవులకు అత్యంత ప్రియమైనవాడు
(ఇష్టదైవం).
5. మహద్భూతం: సర్వజగత్తు కంటే
అత్యుత్కృష్టమైనవాడు, ఎన్నటికీ మార్పు చెందని పరమార్థ
సత్యమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపం.
6. సర్వభూతభవోద్భవుడు: సమస్త జీవుల సంసార
ప్రవృత్తి, జనన-మరణ చక్రము ఎవరి సంకల్పం వల్ల
ఉద్భవిస్తున్నాయో అట్టి మూలపురుషుడు
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర
నామములోని అనాదినిధనం విష్ణుం... శ్లోకానికి వ్రాసిన భాష్యము దాని తెలుగు వివరణ ( 08 వ భాగము 29 -0 8 – 2026)
శ్లోకము
శ్లో॥ అనాదినిధనం విష్ణుం సర్వలోకమహేశ్వరమ్ ।
లోకాధ్యక్షం స్తువన్నిత్యం సర్వదుఃఖాతిగో భవేత్ ॥
========================================
శంకర భాష్యము
తృతీయం ప్రశ్నమ్ పరిహరతి —«అనాదినిధనం»
షడ్భావవికారవర్జితమ్;«విష్ణుం» వ్యాపనశీలమ్;లోక్యత ఇతి లోకో దృశ్యవర్గః; తస్య నియన్తౄణాం బ్రహ్మాదీనామపీశ్వరత్వాత్ «సర్వలోకమహేశ్వరః»,
తమ్;లోకం దృశ్యవర్గం స్వాభావికేన బోధేన
సాక్షాత్పశ్యతీతి «లోకాధ్యక్షః», తమ్;«నిత్యం» నిరన్తరమ్; «స్తువన్»;
«సర్వదుఃఖాతిగో భవేత్»।ఇతి త్రయాణాం స్తవనార్చనజపానాం సాధారణం ఫలవచనమ్ —
సర్వాణ్యాధ్యాత్మికాదీని దుఃఖాన్యతీత్య గచ్ఛతీతి సర్వదుఃఖాతిగో భవేత్ ॥
========================================
ప్రతిపదార్థము
అనాది-నిధనమ్ = ఆది (పుట్టుక), నిధనము (నాశనము/మరణము) లేనివాడును;
విష్ణుమ్ = అంతటా వ్యాపించియుండు వ్యాపనశీలుడును;
సర్వలోక-మహేశ్వరమ్ = సమస్త లోకాలకు, వాటిని పాలించే బ్రహ్మాది దేవతలకు సైతం పరమేశ్వరుడును;
లోకాధ్యక్షమ్ = సమస్త దృశ్య ప్రపంచమును తన సహజ జ్ఞానముచేత
సాక్షాత్తుగా వీక్షించే అధ్యక్షుడైన పరమాత్మను;
నిత్యమ్ = ఎల్లప్పుడును (నిరంతరముగా);
స్తువన్ = స్తోత్రము చేయువాడై (కీర్తించుచు);
సర్వ-దుఃఖ-అతిగః భవేత్ = సమస్త దుఃఖములను దాటినవాడు (దుఃఖ
విముక్తుడు) అగును.
తాత్పర్యము
పుట్టుక, నాశనము లేనివాడును, సర్వవ్యాపకుడును, సమస్త లోకాలకు మరియు బ్రహ్మాది
లోకపాలకులకు కూడా పరమేశ్వరుడును, సర్వ ప్రపంచాన్ని
ప్రత్యక్షంగా సాక్షీభూతంగా చూచువాడును అయిన ఆ శ్రీమహావిష్ణువును నిరంతరము
స్తోత్రము చేయు మానవుడు సమస్త దుఃఖముల నుండి శాశ్వతముగా విముక్తుడవుతాడు.
శంకర భాష్య విశేషార్థ వివరణ
యుధిష్ఠిరుడు అడిగిన 6 ప్రశ్నలలో మూడవ ప్రశ్నకు
("స్తువనః కం కమర్చన్తః ప్రాప్నుయుర్మానవాః శుభమ్" — ఎవరిని స్తుతించడం
వలన మానవులకు శుభం కలుగుతుంది?) సమాధానంగా భీష్ముడు ఈ
శ్లోకాన్ని పలికాడు. శ్రీ ఆదిశంకరులు ఈ శ్లోక పదాలకు అందించిన విశేష వివరణలు:
1. అనాదినిధనం (షడ్భావవికార రహితం): లోకంలో
పుట్టే ప్రతి ప్రాణికి లేదా వస్తువుకు 6 రకాల భావ వికారాలు
(మార్పులు) ఉంటాయి:
జాయతే (పుట్టుట)
అస్తి (ఉండుట)
వర్ధతే (పెరుగుట)
విపరిణమతే (మార్పు చెందుట)
అపక్షీయతే (క్షీణించుట)
వినశ్యతి (నశించుట)
పరమాత్మకు మొదలు (ఆది/జన్మ), అంతం
(నిధనం/నాశనం) లేవు కాబట్టి ఆయన ఈ 6 వికారాలకు అతీతుడు.
2. విష్ణుం: 'సర్వ
చరాచర సృష్టి యందు అంతటా వ్యాపించి ఉండేవాడు.
3. సర్వలోక మహేశ్వరః: లోకము అనగా మన కంటికి
కనిపించే సమస్త దృశ్య ప్రపంచము. ఈ ప్రపంచాన్ని నియంత్రించే ఇంద్రాది లోకపాలురు,
బ్రహ్మాది దేవతలకు కూడా పరమ ప్రభువు మరియు నియంత ఆ శ్రీమహావిష్ణువే.
4. లోకాధ్యక్షః: సమస్త ప్రపంచాన్ని ఎటువంటి
ఇంద్రియాల సహాయం లేకుండా తన సహజమైన చైతన్య జ్ఞానముతో సాక్షీభూతంగా నిరంతరం
గమనించేవాడు (అధ్యక్షుడు).
5. సర్వదుఃఖాతిగో భవేత్: మానవుడిని వేధించే 3
విధాలైన తాపాలు/దుఃఖాలు:
ఆధ్యాత్మిక దుఃఖాలు (శరీర, మానసిక
రోగాలు, ఆందోళనలు)
ఆధిభౌతిక దుఃఖాలు (ఇతర ప్రాణులు, మనుషులు, జంతువుల వలన కలిగే బాధలు)
ఆధిదైవిక దుఃఖాలు (ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, గ్రహపీడలు, శీతోష్ణాల బాధలు)
పరమాత్మను నిరంతరం స్తుతించడం, అర్చించడం, నామజపం చేయడం ద్వారా సాధకుడు
ఈ 3 రకాల సమస్త దుఃఖాలను పూర్తిగా దాటి పరమానందాన్ని
పొందుతాడు
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర
నామములోని బ్రహ్మణ్యం సర్వధర్మజ్ఞం... శ్లోకానికి వ్రాసిన భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 09 వ భాగము 15 -0 9 – 2026)
శ్లో॥ బ్రహ్మణ్యం సర్వధర్మజ్ఞం లోకానాం కీర్తివర్ధనమ్ |
లోకనాథం మహద్భూతం సర్వభూతభవోద్భవమ్ ॥
శంకర భాష్య పంక్తులు
శ. భా. :- పునరపి తమేవ స్తుత్యం విశినష్టి - బ్రహ్మణ్యం -
బ్రహ్మణే (స్రష్ట్రే, బ్రాహ్మణాయ, తపసే, శ్రుతయే) హితమ్. సర్వాన్ ధర్మాన్ జానాతీతి
సర్వధర్మజ్ఞః తమ్; లోకానాం ప్రాణినాం కీర్తయః యశాంసి
స్వశక్త్యానుప్రవేశేన వర్ధయతీతి తమ్; లోకై ర్నాథ్యతే,
లోకాన్ పరిపాతి, శాస్తే, లోకానామిష్ట ఇతి వా లోకనాథః తమ్. మహత్ - బ్రహ్మ, విశ్వోత్కర్షేణ
వర్తమానత్వాత్. మహద్భూతం - పరమార్థసత్యమ్. సర్వభూతానాం భవః సంసారః యత్సకాశా
దుద్భవతీతి సర్వభూతభవోద్భవః తమ్.
శ్లోక తాత్పర్యం
• బ్రహ్మకు (సృష్టికర్తకు, బ్రాహ్మణులకు, తపస్సుకు, వేదమునకు)
హితమైనవాడు (బ్రహ్మణ్యుడు).
• సకల ధర్మములను పూర్తిగా ఎరిగినవాడు
(సర్వధర్మజ్ఞుడు).
• భక్తుల యందు, లోకుల
యందు తన శక్తితో ప్రవేశించి వారి కీర్తి ప్రతిష్ఠలను వృద్ధి చేయువాడు
(కీర్తివర్ధనుడు).
• లోకులచేత కోరబడువాడు, లోకులను రక్షించువాడు, శాసించువాడు మరియు అందరికీ
ఇష్టుడైనవాడు (లోకనాథుడు).
• అన్నింటికంటే గొప్పదైన బ్రహ్మ స్వరూపము
మరియు పరమార్థ సత్యము అయినవాడు (మహద్భూతము).
• సమస్త ప్రాణుల యొక్క పుట్టుకకు, సంసార ప్రవాహానికి మూలకారణమైనవాడు (సర్వభూతభవోద్భవుడు).
అగు ఆ పరమాత్మను మేము కీర్తించుచున్నాము.
శంకర భాష్య వివరణ
ఈ శ్లోకంలో పరమాత్మ యొక్క దివ్య నామాలను శ్రీ శంకరాచార్యుల
వారు భాష్యంలో ఈ క్రింది విధంగా వివరించారు:
1. బ్రహ్మణ్యః (బ్రహ్మణ్యుడు):
o 'బ్రహ్మ' అనగా
సృష్టికర్త (బ్రహ్మదేవుడు), బ్రాహ్మణులు, తపస్సు మరియు వేదము అని అర్థాలు ఉన్నాయి. వీటన్నింటికి మేలు చేసేవాడు,
హితము చేకూర్చేవాడు కనుక పరమాత్మను 'బ్రహ్మణ్యుడు'
అంటారు.
2. సర్వధర్మజ్ఞః (సర్వధర్మజ్ఞుడు):
o ధర్మములన్నింటినీ పూర్తిగా తెలిసిన
సర్వజ్ఞుడు అని అర్థం.
3. కీర్తివర్ధనః (కీర్తివర్ధనుడు):
o భక్తుల శరీరాలలో అంతర్యామిగా ప్రవేశించి,
వారి సత్కార్యాల ద్వారా వారి కీర్తి ప్రతిష్ఠలను పెంచేవాడు.
4. లోకనాథః (లోకనాథుడు):
o లోకులందరిచేతా ప్రార్థించబడువాడు
(యాచింపబడువాడు), లోకులను సంరక్షించువాడు, లోకాలను శాసించేవాడు మరియు సమస్త లోకాలకూ ఇష్టమైనవాడు కాబట్టి ఆయన 'లోకనాథుడు'.
5. మహద్భూతమ్ (మహద్భూతము):
o 'మహత్' అనగా
అన్నింటికంటే గొప్పదైన బ్రహ్మ స్వరూపం; 'భూతమ్' అనగా సత్యమైనది. ఈ జగత్తులో సర్వోత్కృష్టుడైన పరమార్థ సత్యమే 'మహద్భూతం'.
6. సర్వభూతభవోద్భవః (సర్వభూతభవోద్భవుడు):
o సమస్త భూతముల యొక్క సృష్టి, స్థితి, సంసార చక్రము ఏ పరమాత్మ నుండి
ఉద్భవిస్తున్నాయో, ఆయనే సర్వభూతభవోద్భవుడు
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర
నామములోని ఏష మే సర్వధర్మాణాం... శ్లోకానికి వ్రాసిన భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 10 వ భాగము 16 -0 9 – 2026)
మూల శ్లోకము:
శ్లో॥ ఏష మే సర్వధర్మాణాం ధర్మోఽధికతమో మతః |
యద్భక్త్యా పుణ్డరీకాక్షం స్తవైరర్చేన్నరః సదా ॥ 8 ॥
శ్రీశంకర భాష్యము ( సంస్కృత మూలము):
శం. భా. : పంచమం ప్రశ్నం పరిహరతి — సర్వేషాం చోదనాలక్షణానాం
ధర్మాణామ్ ఏష వక్ష్యమాణో ధర్మః అధికతమ ఇతి మే మమ మతః అభిప్రేతః; యద్భక్త్యా — తాత్పర్యేణ; పుణ్డరీకాక్షం
— హృదయపుణ్డరీకే ప్రకాశమానం వాసుదేవమ్; స్తవైః —
గుణసంకీర్తనలక్షణైః స్తుతిభిః; సదాఽర్చేత్ —
సత్కారపూర్వకమర్చనం కరోతి; నరః — మనుష్య ఇతి యత్, ఏష ధర్మ ఇతి సంబంధః ॥
అస్య స్తుతిలక్షణస్యార్చనస్యాధిక్యే కిం కారణమ్? ఉచ్యతే —
హింసాది-పురుషాంతర-ద్రవ్యాంతర-దేశ-కాలాది-నియమానపేక్షత్వమ్ ఆధిక్యే కారణమ్ ।
"ధ్యాయన్ కృతే యజన్ యజ్ఞైస్త్రేతాయాం
ద్వాపరేఽర్చయన్ |
యదాప్నోతి తదాప్నోతి కలౌ సంకీర్త్య కేశవమ్ ॥"
(ఇతి విష్ణుపురాణే)
"జప్యేనైవ తు సంసిద్ధ్యేద్ బ్రాహ్మణో
నాత్ర సంశయః |
కుర్యాదన్యన్న వా కుర్యాన్ మైత్రో బ్రాహ్మణ ఉచ్యతే ॥"
(ఇతి మానవం వచనమ్)
"జపస్తు సర్వధర్మేభ్యః పరమో ధర్మ ఉచ్యతే
|
అహింసయా చ భూతానాం జపయజ్ఞః ప్రవర్తతే ॥"
(ఇతి మహాభారతే)
"యజ్ఞానాం జపయజ్ఞోఽస్మి" ఇతి
భగవద్వచనమ్ ।
ఏతత్ సర్వమభిప్రేత్య — "ఏష మే సర్వధర్మాణాం
ధర్మోఽధికతమో మతః" ఇత్యుక్తమ్ ॥
శ్లోక ప్రతిపదార్థం:
• నరః = మానవుడు
• భక్త్యా = అనన్యమైన భక్తి ప్రపత్తులతో
• పుణ్డరీకాక్షం = హృదయ కమలంలో ప్రకాశించే
పుండరీకాక్షుడైన శ్రీహరిని
• స్తవైః = దివ్య నామ, గుణ
సంకీర్తనలైన స్తుతులతో
• సదా = ఎల్లప్పుడూ
• యత్ అర్చేత్ = ఆదరపూర్వకంగా పూజించునో
• ఏషః = ఈ పూజారూపమైన సాధనయే
• సర్వధర్మాణాం = వేదవిహిత సమస్త ధర్మాలలోకి
• అధికతమః ధర్మః = అత్యుత్తమమైన శ్రేష్ఠ
ధర్మమని
• మే మతః = నా (భీష్ముని) అభిప్రాయము.
తాత్పర్యము: యుధిష్ఠిరుడు అడిగిన ఐదవ ప్రశ్న — "సమస్త
ధర్మములలో కెల్లా అత్యుత్తమమైన ధర్మం ఏది?"
దానికి భీష్మాచార్యులు ఇలా బదులిచ్చారు:
"మానవుడు నిరంతరం భక్తిశ్రద్ధలతో,
హృదయకమలంలో కొలువై ఉండే ఆ పుండరీకాక్షుడిని దివ్య గుణనామ
సంకీర్తనలతో అర్చించడమే సర్వ ధర్మాలలోకెల్లా పరమ శ్రేష్ఠమైన ధర్మమని నా
నిశ్చితాభిప్రాయము."
శంకర భాష్య వివరణ (సరళంగా):
భగవన్నామ సంకీర్తన, స్తుతి రూప పూజ మిగిలిన కర్మల
కన్నా ఎందుకు సర్వోత్కృష్టమైనది? జగద్గురు ఆదిశంకరాచార్యులు
దీనికి గల విశిష్టతలను, శాస్త్ర ప్రమాణాలను ఇలా
విశదీకరించారు:
• నియమ నిబంధనల భారం లేకపోవడం: యాగాల వంటి
ఇతర వైదిక కర్మలకు జంతు బలి (హింస), ఋత్విక్కులు (ఇతర
వ్యక్తుల సహాయం), విశేష ధనద్రవ్యాలు, శాస్త్రోక్తమైన
దేశ-కాలాల (శుభ ముహూర్తాల) నియమాలు తప్పనిసరి. కానీ భగవన్నామ స్తుతికి ఈ కఠిన
నిబంధనలు ఏవీ అడ్డంకి కావు. ఎవరైనా, ఎప్పుడైనా, ఎక్కడైనా కేవలం భక్తితో హరినామాన్ని గానం చేయవచ్చు.
• శాస్త్ర ప్రమాణాలు:
1. విష్ణుపురాణం: కృతయుగంలో ధ్యానం వల్ల,
త్రేతాయుగంలో యజ్ఞయాగాదుల వల్ల, ద్వాపరయుగంలో
దేవతార్చన వల్ల ఏ పరమఫలం లభిస్తుందో—కలియుగంలో కేవలం కేశవ సంకీర్తన చేయడం ద్వారానే
ఆ సమస్త ఫలమూ లభిస్తుంది.
2. మనుస్మృతి: బ్రాహ్మణుడు ఇతర కర్మలు చేసినా
చేయకపోయినా, నిరంతర జపం ద్వారానే పరమసిద్ధిని పొందుతాడు.
సర్వభూతాల పట్ల మైత్రి, దయ కలిగి ఉండటమే అతని నిజమైన లక్షణం.
3. మహాభారతం: జపం అన్ని ధర్మాలకన్నా
శ్రేష్ఠమైనది. ఇది ఏ జీవికీ చిన్నపాటి కీడు కూడా కలిగించని అహింసాత్మక జపయజ్ఞం.
4. భగవద్గీత: శ్రీకృష్ణ పరమాత్ముడే స్వయంగా
"యజ్ఞాలలో నేను జపయజ్ఞాన్ని" అని ప్రకటించి దీని ప్రాధాన్యతను చాటాడు.
ఈ ప్రమాణాలన్నింటినీ దృష్టిలో ఉంచుకునే భీష్ముడు — భక్తితో
కూడిన భగవత్సంకీర్తనే సర్వధర్మాలలో అత్యుత్తమ ధర్మమని స్పష్టం చేశారు.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర
నామములోని ఏష మే సర్వధర్మాణాం... శ్లోకానికి వ్రాసిన సంస్కృత భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 11 వ భాగము 17 -0 9 – 2026)
విష్ణు సహస్రనామ శ్లోకం:
శ్లో॥ పరమం యో మహత్తేజః సమం యో మహత్తపః |
పరమం యో మహద్య్రహ్మ సమం యః పరాయణమ్ ॥
శ్రీ శంకర భాష్యము (సంస్కృతం):
శం. భా :- ద్వితీయం ప్రశ్నం సమాధత్తే - ప్రకృష్టం మహత్ -
బృహత్; తేజః - చైతన్యలక్షణం నిర్వాపభాసకం: 'యేన సూర్యస్తపతి తేజసేద్ధః' 'తద్దేవా జ్యోతిషాం
జ్యోతిః' 'న తత్ర సూర్యో భాతి న చన్ద్రతారకమ్' ఇత్యాది శ్రుతేః । 'యదానిత్యగతం తేజః' ఇత్యాది స్మృతేశ్చ ॥
పరమం తపః - తపతే అజ్ఞాపయతీతి తపః 'య ఇమం చ లోకం పరమం చ లోకం సర్వాణి చ భూతాని యోऽన్తరో యమయతీతి' ఇత్యన్తర్యామి బ్రాహ్మణే
సర్వశక్తిమత్త్వం శ్రూయతే. 'భీషాస్మాద్వాతః పవతే భీషోదేతి
సూర్యః, భీషాస్మాదగ్నిశ్చన్ద్రశ్చ మృత్యుర్ధావతి పఞ్చమః'
ఇత్యాది తైత్తిరీయకే, తపతి ఈష్టే ఇతి వా తప్య
తస్యైశ్వర్యమనవచ్ఛిన్నమితి మహత్త్వం. 'విష్ణుః సర్వేశ్వరః'
ఇత్యాది శ్రుత్యే, పరమం సత్యాదిలక్షణం బ్రహ్మ;
బహూసితయా మహత్; పరమం-ప్రకృష్ణం
పునరావృత్తిశంకారహితం; పరాయణం-పరమ్ ఆయనం పరాయణమ్; పరమగ్రహణాత్ సర్వత్ర ఆపాంతికం వ్యావర్త్యతే: సర్వత్ర 'యో దేవః' ఇతి శేష్యతే చ - యో దేవః పరమం తేజః,
పరమం తపః, పరమం బ్రహ్మ, పరమం
పరాయణం, స ఏకం సర్వభూతానాం పరాయణమితి వాక్యార్థః ॥
తాత్పర్యం మరియు శంకర భాష్య సరళ వివరణ:
ఈ శ్లోకంలో భగవానుని యొక్క ఉత్కృష్టమైన స్వరూపాన్ని రెండవ
ప్రశ్నకు సమాధానంగా ఆచార్య శంకరులు వివరించారు:
పరమం యో మహత్తేజః (ఉత్కృష్టమైన మహాతేజస్సు):
o ఆ దేవుడు స్వయంగా ప్రకాశించేవాడు మరియు
చైతన్య స్వరూపుడు అయిన అత్యున్నతమైన తేజస్సు.
o "ఎవరి తేజస్సు వల్ల సూర్యుడు
ప్రకాశిస్తున్నాడో", "దేవతలకు కూడా ఆయనే
జ్యోతిస్సులకు జ్యోతిస్సు", "అక్కడ సూర్యుడు గానీ,
చంద్రుడు గానీ, నక్షత్రాలు గానీ
ప్రకాశించలేవు" అనే శ్రుతి వాక్యాల ప్రకారం సకల ప్రకాశాలకు మూలమైన మహాతేజస్సు
ఆ పరమాత్మే.
2. సమం యో మహత్తపః (ఉత్కృష్టమైన మహాతపస్సు -
ఐశ్వర్యం):
ఇక్కడ 'తపః' అనగా
కేవలం తపస్సు చేయడం మాత్రమే కాదు; జగత్తును శాసించే శక్తి
మరియు అనంతమైన ఐశ్వర్యం అని అర్థం.
o "ఈ లోకాన్ని, పరలోకాన్ని,
సమస్త భూతాలను లోపల నుండి నియంత్రించేవాడు ఆయనే" అని అంతర్యామి
బ్రాహ్మణం చెబుతోంది.
o "భయము వలన ఇతని ఆజ్ఞతో వాయువు
వీచుచున్నది, సూర్యుడు ఉదయిస్తున్నాడు, అగ్ని, ఇంద్రుడు, మృత్యువు
ఐదవవాడైన యముడు కూడా భయపడి తమ కర్తవ్యాలు నిర్వర్తిస్తున్నారు" అనే తైత్తిరీయ
ఉపనిషత్తు వాక్యం ఈ సర్వేశ్వరుని అపరిమితమైన ఐశ్వర్యాన్ని, ఆజ్ఞాశక్తిని
తెలుపుతోంది.
3. పరమం యో మహద్య్రహ్మ (ఉత్కృష్టమైన
పరబ్రహ్మ):
o సత్యం, జ్ఞానం,
అనంతం అనే లక్షణములు కలిగి, అందరిచేత
పూజింపదగిన పరబ్రహ్మ స్వరూపుడు ఆ దేవుడే.
4. సమం యః పరాయణమ్ (ఉత్కృష్టమైన పరమప్రాప్య
స్థానం):
పునరావృత్తి (మళ్లీ జన్మలు ఎత్తవలసిన అవసరము) లేని, మోక్ష రూపమైన అత్యున్నత గమ్యస్థానం ఆ పరమాత్మే.
o ఏ దేవుడైతే పరమ తేజస్సో, పరమ తపస్సో, పరమ బ్రహ్మమో, మరియు
పరమ ప్రాప్య స్థానమో... అట్టి ఆ ఏకైక పరమాత్మే సమస్త భూతములకు ఏకైక శరణ్యము
(పరాయణము) అని ఈ శ్లోకపు సారాంశం.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర
నామములోని పవిత్రాణాం పవిత్రం...
శ్లోకానికి వ్రాసిన సంస్కృత భాష్యము, దాని తెలుగు
వివరణ ( 12 వ భాగము 18 -0 9 – 2026)
మూల శ్లోకము:
శ్లో॥ పవిత్రాణాం పవిత్రం యో మంగళానాం చ మంగళమ్ |
దైవతం దేవతానాం చ భూతానాం యో ౽వ్యయః పితా ||
శంకర భాష్యము (సంస్కృత మూలం):
శంభా. :- ఇదానీం ప్రథమ ప్రశ్నస్యోత్తర మాహ - పవిత్రాణాం
పవిత్రం - పాపనానాం తీర్థాదీనాం పవిత్రమ్, పరమస్తు పుమాన్ ధ్యాతో దృష్టః
కీర్తితః స్తుతః సంపూజితః స్మృతః ప్రణతః పాప్మన స్సర్వా సున్మూలయతీతి పరమం
పవిత్రమ్, సంసారబన్ధహేతుభూతం పుణ్యా పుణ్యాత్మకం కర్మ
తత్కారణం చా జ్ఞానం సర్వం నాశయతి స్వ యాథాత్మ్యజ్ఞానేనేతి వా పవిత్రాణాం పవిత్రమ్ ॥
రూప మారోగ్య మర్థాంశ్చ భోగాం శ్చైవానుషంగికాన్ |
దదాతి ధ్యాయతో నిత్య మనవర్గప్రదో హరిః ॥
తాత్పర్య విశేషాలు:
ఈ శ్లోకము విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రములోని మొదటి ప్రశ్నకు
సమాధానమును తెలుపుచున్నది. శ్రీ మహావిష్ణువు పవిత్రమైన వాటిలోకెల్లా అత్యంత
పవిత్రుడైనవాడు. తీర్థాలు మొదలైన పావన వస్తువులు లేదా ప్రదేశాలు మనుషులను పాపముల
నుండి పవిత్రులను చేస్తాయి; అయితే ఆ పరమాత్మను ధ్యానించినా,
దర్శించినా, కీర్తించినా, స్తుతించినా, పూజించినా, స్మరించినా
లేదా నమస్కరించినా సకల పాపాలు పూర్తిగా నశించిపోతాయి. అందుకే ఆయన అన్నిటికంటే పరమ
పవిత్రుడు. సంసార బంధమునకు కారణమైన పుణ్య-పాప రూపములైన కర్మలను, వాటికి మూలమైన అజ్ఞానమును, తన స్వరూప జ్ఞానము చేత
నశింపజేయువాడు గనుకే ఆయన "పవిత్రాణాం పవిత్రం" అని పిలువబడుచున్నాడు.
ధ్యాన, కీర్తనల మహిమను తెలిపే
విశేషాలు:
- ధ్యాన మహిమ: మోక్షమును ప్రసాదించే
శ్రీహరి, తనను నిత్యము ధ్యానించువారికి రూపము,
ఆరోగ్యము, ఐశ్వర్యము, భోగభాగ్యములతో పాటు మోక్షమును కూడా అనుగ్రహించును. సమస్త కష్టములను
నివారించే అచ్యుతుని ఇతర చింతనలు మాని ఎల్లప్పుడూ స్మరించాలి. స్నానాది కర్మల
సమయంలో నారాయణుని ధ్యానించడం వలన ఆ ధ్యానము ప్రాయశ్చిత్త రూపుడై సర్వ
పాపములను పోగొట్టును.
- దివ్యౌషధము: సంసారమనే సర్పం చేత
కరవబడి, జ్ఞానము కోల్పోయినట్లున్నవారికి
కృష్ణమంత్ర ధ్యానము దివ్యమైన ఔషధము లాంటిది. అతి పెద్ద పాపాలు
చేసినవాడైనప్పటికీ, అచ్యుతుని కొద్దికాలం పాటు
ధ్యానించినచో అతడు తపస్వియై పవిత్రుడగును. సర్వ శాస్త్రములను పరిశీలించి
విచారించగా నారాయణుని ధ్యానించవలెననేదే ప్రధాన సిద్ధాంతమని తేలుచున్నది.
- దర్శన, కీర్తన
మహిమ: పరమాత్మ దర్శనము
కలుగగానే హృదయ గ్రంథులు (అజ్ఞానపు ముడులు) భేదించబడును, సర్వ సంశయాలు నశిస్తాయి మరియు కర్మక్షయము జరుగును. వెండి,
బంగారం వంటి లోహాలలోని మాలిన్యాన్ని
అగ్ని ఏవిధంగా తొలగిస్తుందో, అదేవిధంగా భక్తితో కూడిన
పరమాత్మ నామ కీర్తనము మానవుని యొక్క సకల పాపములను హరించివేయును.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములోని పవిత్రాణాం పవిత్రం... శ్లోకానికి వ్రాసిన
సంస్కృత భాష్యము, దాని
తెలుగు వివరణ ( 13 వ
భాగము 19 -0 9 – 2026)
పరమాత్మ ధ్యాన, కీర్తన, స్మరణ, పూజ, ప్రణామ మహిమలను
తెలిపే 34 ప్రమాణ వచనాల సారాంశం
1. పరమాత్మ
ధ్యాన మహిమ (ధ్యానం వల్ల కలిగే లాభాలు)
- సర్వపాప హరం: పరమాత్మను
ధ్యానిం చడం వల్ల సమస్త పాపాలు నశిస్తాయి.
- సకల సంపదలు: మోక్షాన్నిచ్చే
శ్రీహరిని ధ్యానించడం వల్ల రూపం, ఆరోగ్యం,
ధనం, భోగభాగ్యాలు లభిస్తాయి.
- కష్టాల నివారణ: సమస్త
కష్టాలను పోగొట్టే అచ్యుతుడిని (విష్ణువును) వదిలి, ఇతర విషయాలు ఎందుకు చింతించాలి? (అంటే
ఆయన్నే ఎల్లప్పుడూ స్మరించాలి).
- స్నానంలోనూ స్మరణ: స్నానాది
పనులు చేసేటప్పుడు నారాయణుడిని ధ్యానిస్తే, ఆ ధ్యానమే అన్ని పాపాలకు ప్రాయశ్చిత్తమై వాటిని తొలగిస్తుంది.
- దివ్యౌషధం: సంసారమనే
సర్పం కాటు వేయడం వల్ల స్పృహ కోల్పోయిన (అజ్ఞానంలో ఉన్న) వారికి కృష్ణమంత్రం
అనే ధ్యానమే దివ్యమైన ఔషధం.
- పవిత్రత: గొప్ప
పాపాన్ని చేసినవాడైనప్పటికీ, అచ్యుతుడిని
కొంతకాలం ధ్యాసిస్తే తపస్విలా మారి పవిత్రుడైపోతాడు.
- సాత్విక భావం: అన్ని
శాస్త్రాలను పరిశీలిస్తే నారాయణుడిని ధ్యానించాలనేదే స్పష్టమవుతుంది. సాత్విక
గుణంతో శ్రీహరిని ధ్యాసించాలి; వేదం
చదవడం, కేశవుడిని ధ్యానించడం చేయండి.
2. పరమాత్మ
దర్శన మహిమ
- సందేహాలు నాశనం: పరమాత్మను
దర్శించడం వల్ల హృదయంలోని అజ్ఞానపు గ్రంథులు విడిపోతాయి, అన్ని సంశయాలు తొలగిపోతాయి మరియు పూర్వకర్మలన్నీ
నశిస్తాయి.
3. భగవన్నామా
సంకీర్తన మహిమ (నామజపం వల్ల కలిగే ఫలితాలు)
- మాలిన్యం తొలగింపు: వెండి, బంగారం వంటి లోహాలలోని మలినాలను అగ్ని ఎలా
కాల్చివేస్తుందో, భక్తితో కూడిన పరమాత్మ నామకీర్తన సకల
పాపాలను హరిస్తుంది.
- భయ నివారణ: సింహాన్ని
చూసి భయపడి పారిపోయినట్లు, భక్తితో
కొద్దిగా కీర్తించినా పాపాలు వెంటనే పారిపోతాయి.
- యుగధర్మాలు: కృతయుగంలో
ధ్యానం వల్ల, త్రేతాయుగంలో
యజ్ఞాల వల్ల, ద్వాపరయుగంలో అర్చన (పూజ) వల్ల వచ్చే
ఫలితం... కలియుగంలో నామసంకీర్తన వల్ల కలుగుతుంది.
- తెలియక చేసినా ఫలమే: అగ్ని
ఎలాగైతే తెలియక ముట్టుకున్నా కాలుస్తుందో, అలాగే చిత్తశుద్ధిలేకపోయినా శ్రీహరిని స్మరిస్తే పాపాలు నశిస్తాయి.
- ఉప్పు నీటిలో
కరిగినట్లు: తెలిసి చేసినా, తెలియక
చేసినా 'వాసుదేవా' అని కీర్తిస్తే
పాపాలు నీటిలో ఉప్పు కరిగినట్లు లయమైపోతాయి.
- స్వర్గ-బ్రహ్మలోకాలు
కూడా తక్కువే: ఎవరి యందు మనస్సు లగ్నమవుతుందో వారు నరకానికి పోరు; ఎవరి ధ్యానంలో ఉంటే స్వర్గం కూడా ఒక విఘ్నంగా (అడ్డుగా)
అనిపిస్తుందో, ఎవరిపై మనస్సు పెడతారో వారికి బ్రహ్మలోకం
కూడా తక్కువగా అనిపిస్తుందో... అటువంటి అచ్యుతుడిని కీర్తిస్తే పాపాలు
నశించడంలో ఆశ్చర్యమేముంది?
- కలియుగానికి ధైర్యం: నీరు
అగ్నిని ఆర్పగలదు, సూర్యోదయము
చీకటిని పోగొట్టగలదు; అలాగే కలియుగంలో పాపాలను
హరింపజేయగల శక్తి హరినామ సంకీర్తనకే ఉంది.
- జీవితానికి ఆధారం: హరినామమే
ముమ్మాటికి జీవనాధారం. కలియుగంలో దీనికి మించిన గత్యంతరం (వేరే మార్గం)
లేనేలేదు.
4. స్తుతి
మరియు పూజల ప్రభావం
- పాప విముక్తి: వ్యాపకుడైన
వాసుదేవుడిని స్తుతించడం మరియు నిత్యం పూజించడం వల్ల సకల పాపాలు క్షయమై
పాపవిముక్తులవుతారు.
5. భగవత్స్మరణ
(తలచుకోవడం) యొక్క గొప్పతనం
- అమంగళాలు తొలగిపోవడం: ఏ
మహనీయుల హృదయంలో మంగళస్వరూపుడైన భగవంతుడుంటాడో, వారికి ఎప్పటికీ ఏ కార్యంలోనూ అమంగళం జరగదు.
- గొప్ప రక్షణ: నిత్యం
ఏకాగ్రతతో భగవచ్చింతన చేయాలి. అదే మనకు పెద్ద రక్షణ. అచ్యుతుడిని ఆశ్రయించిన
వాడిని ఎవరు మాత్రం హింసించగలరు?
- పుణ్యస్లాలలకంటే
గొప్పది: అనేకసార్లు గంగాస్నానం, పుష్కరస్నానం
చేసినా పోని పాపాలు కూడా హరిస్మరణం వల్ల తొలగిపోతాయి.
- ఇష్టసిద్ధి: ముహూర్త
కాలం (కొద్ది నిమిషాలు) నారాయణుడిని ధ్యానించినవాడు ఇష్టమైన సిద్ధిని
పొందుతాడు. ఇక పూర్తిగా ఆయన యందే లీనమైన వాడి గురించి వేరే చెప్పాలా?
- అన్నిటికంటే శ్రేష్టం:
తపోమాసాలు, ఇతర ప్రాయశ్చిత్తాలన్నింటికంటే
కృష్ణుడిని స్మరించడమే చాలా గొప్పది.
- అగ్ని దూదిని
కాల్చినట్లు: గోవిందుడిని ఒక్కసారి స్మరించినంత మాత్రాన అనేక జన్మల పాపరాశి, అగ్ని దూదిని కాల్చేసినట్లు దగ్ధమైపోతుంది.
- యోగుల శుచి: గాలితో
కూడిన అగ్ని చెత్తను కాల్చేసినట్లు, భక్తులను
పవిత్రం చేసే విష్ణువు సకల పాపాలను దహించివేస్తాడు.
- దుఃఖ నాశనం: భగవచ్చింతన
లేకుండా ఒక్క ముహూర్తం గడిచినా, దొంగల
చేతిలో సర్వస్వం పోగొట్టుకున్నవాడిలా నిరంతరం దుఃఖించవలసి వస్తుంది.
భగవత్స్మరణ దుఃఖాలను పోగొట్టి కోరికలను నెరవేరుస్తుంది.
- సంసార సాగరం దాటడం: ఏకాగ్రతతో
భగవంతుడిని స్మరించేవాడు, జనన
మరణాలనే ముసళ్ళు ఉండే సంసార సముద్రాన్ని సులభంగా దాటగలడు.
- విషయాసక్తుడైనాసరే: దోషాలతో
నిండిన ఈ కలియుగంలో, విషయాలలో
పడి పాపాలు చేసినా... అంతտలో గోవిందుడిని స్మరిస్తే ఆ వ్యక్తి శుద్ధుడైపోతాడు.
- ఇంద్ర పదవి కూడా
తక్కువే: జపం, హోమం,
పూజలు చేసేటప్పుడు ఎవరి మనస్సు గోవిందుడిపై నిలుస్తుందో,
ఆ భక్తునికి ఇంద్ర పదవి లాంటి ఉన్నత పదవులు కూడా ఒక అడ్డంకిలా
అనిపిస్తాయి.
6. భగవత్ప్రణామం
(నమస్కారం) వల్ల కలిగే ఫలితం
- పాప నాశనం: గొప్ప
ప్రభావం గల జగదీశ్వరుడికి ఎவன் తల వంచి నమస్కరిస్తాడో, వారి
చాలా కాలంగా కూడుకుపోయిన పాపాలు వెంటనే నశిస్తాయి.
- అశ్వమేధ యాగాదుల ఫలం: శ్రీకృష్ణుడికి చేసిన ఒక్క నమస్కారం, పది అశ్వమేధ యాగాలు చేసిన ఫలితంతో సమానం. పది అశ్వమేధాలు చేసినవారికి
మళ్ళీ పునర్జన్మ ఉంటుంది, కానీ కృష్ణుడికి నమస్కరించిన
వారికి పునర్జన్మ ఉండదు.
- భయాలు తొలగడం: నల్లని
శరీర కాంతి కలిగి, పసుపు
పచ్చని బట్టలు ధరించిన గోవిందుడికి నమస్కరించే వారికి ఎటువంటి భయాలు ఉండవు.
- బంధాల తెగింపు: కపటంతో
(తెలియక, నామకార్థం) చేసినప్పటికీ, చక్రధారి అయిన శ్రీహరికి చేసే నమస్కారం ఈ సంసారానికి సంబంధించిన
గట్టి బంధాలను సైతం కదిలించివేస్తుంది (తొలగిస్తుంది).
ఈ ముప్పై నాలుగు ప్రమాణ
వచనాలూ వేదాలు (శ్రుతి), స్మృతులు, ఇతిహాసాలు, పురాణాల
నుండి తీసుకోబడినవి. వీటి ఆధారంగానే భీష్మాచార్యుడు విష్ణు సహస్రనామాల్లో
పరమాత్మను "పవిత్రాణాం పవిత్రం యః" (అన్ని పవిత్రమైన వాటిలోకెల్లా అత్యంత పవిత్రుడు) అని కీర్తించాడు.
జన్మా న్తర ప్రలయ కల్ప సహస్రజాతమ్ ఆశు ప్రణాశ ముపయాతి నరస్య
పాపమ్ ॥
ఏకోపి కృష్ణస్య కృతః ప్రణామః దశాశ్వమేధావభృథేన తుల్యః |
దశాశ్వమేదీ పునరేతి జన్మ కృష్ణప్రణామీ న పునర్భవాయ ।
ఆతసీపుష్పసంకాశం పీతవాసస మచ్యుతమ్ ॥
యె నమస్యన్తి గోవిన్దం న తేషాం విద్యతే భయమ్ ॥
శాఠ్యేనాపి నమస్కారః ప్రయుక్త శ్చక్రపాణయే | సంసార స్థూలబద్ధానా ముద్వేజనకరో హి సః ॥
ఇత్యాది శ్రుతిస్మృతీహాస పురాణ వచనేభ్యః.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర
నామములోని పవిత్రాణాం పవిత్రం...
శ్లోకము కింద వ్రాసిన సంస్కృత భాష్యము,
దాని తెలుగు వివరణ ( 14
వ భాగము 21 -0 9 – 2026)
1. మంగళానాం చ మంగళమ్
- శంకరభాష్యము. : 'మంగలానాం చ
మంగళమ్'
మంగళం సుఖమ్। తత్సాధనం, తజ్ఞాపకం చ, తేషామపి
పరమానందలక్షణం పరం మంగళమితి మంగళానాం మంగళమ్।
- తాత్పర్యం : సుఖము, సుఖసాధనము, సుఖమును
జ్ఞాపకము చేయునది - ఇవి అన్నీ మంగళములు. వీటన్నింటిలోనూ పరమానంద స్వరూపమైనది
పరమ మంగళము. అందుకే దీనిని "మంగళములకు మంగళము" అని పిలుస్తారు.
2. దైవతం దేవతానామ్
- శంకరభాష్యము. : 'దైవతం
దేవతానాం చ'
దేవానాం-దేవః, ద్యోతనాదిభిః
సముత్కర్షణ వర్తమానత్వాత్।
- తాత్పర్యం : ప్రకాశనాది
గుణములచే సర్వోత్కృష్టుడైనవాడు గనుక, ఆయన
"దేవులకు దేవుడు" (దైవతం దేవతానామ్) అని చెప్పబడ్డాడు.
3. భూతానాం యోవ్యయః పితా
- శంకరభాష్యము. : 'భూతానాం
యోవ్యయః పితా' అవ్యయః
వ్యయరహితః;
పితా జనకో యో దేవః ॥ న ఏకం దైవతం లోక ఇతి వాక్యార్థమ్।
- తాత్పర్యం : ఏ దేవుడైతే
సర్వభూతములకు నాశనము లేనివాడై (అవ్యయుడై) జనకుడో, ఆతడే లోకములో ఏకైక దైవతము అని ఈ వాక్యమునకు అర్థము.
4. సర్వభూతాంతరాత్మ మరియు శ్రుతి ప్రమాణము
- శంకరభాష్యము. : "ఏకో దేవః సర్వభూతేషు గూఢః సర్వవ్యాపీ సర్వభూతాంతరాత్మా | కర్మాధ్యక్షః సర్వభూతాధివాసః సాక్షీ చేతా కేవలః గుణీ చ ॥"
- శంకరభాష్యము. : "యో బ్రహ్మాణం విదధాతి పూర్వం యో వై వేదాంశ్చ ప్రహిణోతి తస్మై । తం హ
దేవమాత్మబుద్ధిప్రకాశం ముముక్షువై శరణమహం ప్రపద్యే ॥" ఇతి
శ్వేతాశ్వతరోపనిషది 'సేయం
దేవతైక్షత'
'ఏకమేవాద్వితీయమ్' (ఛాందోగ్యోపనిషత్).
- తాత్పర్యం : సర్వభూతములలో
అంతర్హితుడై, సర్వవ్యాపియై, సర్వభూతములకు అంతరాత్మయై, ప్రాణుల
కర్మలకు అధ్యక్షుడై, సర్వభూతములకు
ఆశ్రయమై,
సర్వసాక్షియై, చైతన్యరూపుడై, నిర్గుణ స్వరూపుడై యొప్పువాడు ఒక్క దేవుడే.
మొదట బ్రహ్మదేవుని ఆవిర్భవింపజేసి, ఆయనకు వేదములను అనుగ్రహించి, సర్వబుద్ధి ప్రకాశకుడై, ముముక్షువులకు (మోక్షము కోరువారికి) శరణ్యుడై యొప్పు దేవుడు ఒక్కడే అని
శ్వేతాశ్వతర మరియు ఛాందోగ్య శ్రుతులు బోధించుచున్నవి
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర
నామములోని విశ్వమ్ అను మొదటి
నామానికి వ్రాసిన సంస్కృత భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 15 వ భాగము 23 -0 9 – 2026)
విష్ణు సహస్రనామస్తోత్రము - ప్రథమ శ్లోకము
శ్లో॥ విశ్వం విష్ణు ర్వషట్కారో భూతభవ్యభవత్ప్రభుః | భూతకృద్భూతభృద్భావో భూతాత్మా భూతభావనః ||
శ్రీ ఆదిశంకర భగవత్పాదుల భాష్యము (మూలము)
ఆదా వుభయవిధం బ్రహ్మ విశ్వ శబ్దేనోచ్యతే. విశ్వస్య జగతః
కారణత్వేన విశ్వ మిత్యుచ్యతే బ్రహ్మ. ఆదౌ తు విశ్వ మితి కార్య శబ్దేన కారణగ్రహణమ్.
కార్యభూత విరించ్యాది నామభిరపి ఉపపన్నా స్తుతి ర్విష్ణో రితి దర్శయతి,
యద్వా పరస్మాత్పురుషా న్న భిన్న మిదం విశ్వం పరమార్ధతః తేన
విశ్వ మిత్యభిధీయతే బ్రహ్మ, బ్రహ్మై వేదం విశ్వమిదం
వరిష్ఠమ్" "పురుష ఏవేదం విశ్వమ్'' ఇత్యాది
శ్రుతిభ్యః తద్భిన్నం న కించి త్పర మార్ధతః సద ప్తి,
అథవా, విశతీతి విశ్వం బ్రహ్మ.
"తత్పృష్ట్వా తదేవాను ప్రావిశత్"
కించ, సంహృత్ విశన్తి సర్వాణి భూతాని
అస్మిన్నితి విశ్వం బ్రహ్మ, "యత్ప్రయ
స్త్యభిసంవిశన్తి" ఇతి శ్రుతేః, తథా హి సకలం జగత్
కార్యభూతమేష విశతి, అత్ర చా౭ఖిలం విశతీత్యుభయధాపి విశ్వం
బ్రహ్మ, ఇతి.
1. విశ్వమ్.
శంకర భాష్యానికి తెలుగు తాత్పర్యము మరియు
విశేషాలు
- విశ్వశబ్దము యొక్క అర్థము: "విశ్వం"
అనే శబ్దము సృష్టికి కారణమైన మరియు కార్యరూపమైన పరబ్రహ్మను (విష్ణువును)
రెండింటినీ బోధిస్తుంది. సమస్త జగత్తుకు తనే కారణం కావడం వల్ల పరబ్రహ్మను
"విశ్వము" అని పిలుస్తారు.
- సృష్టికి అతీతంగా లేని జగత్తు: పరమ పురుషుడైన విష్ణువు కంటె భిన్నమైనది ఈ సృష్టిలో ఏదీ లేదు. "ఈ
విశ్వమంతా బ్రహ్మయే", "ఈ విశ్వమంతా పురుషుడే" అని వేదాలు (శ్రుతులు) చెప్పుచున్నవి.
కాబట్టి పరమార్థములో ఆ పరమాత్మ కంటే వేరుగా ఏ పదార్థమూ లేదనేది దీని ముఖ్య
ఉద్దేశము.
- ప్రవేశించువాడు విశ్వము: "విశతీతి
విశ్వమ్" అనగా సృష్టి అంతటిలోనూ ప్రవేశించి వ్యాపించియున్నవాడు అని
అర్థము. సృష్టిని చేసి ఆ పరమాత్మయే అందులో అంతర్యామిగా ప్రవేశించాడని
శ్రుతివాక్యాలు తెలుపుతున్నాయి.
- ప్రళయ కాలమున సర్వము లీనమగుట: ప్రళయ
కాలములో సమస్త భూతములు (ప్రాణులూ, జగత్తు)
ఏ పరమాత్మలో ప్రవేశించి లీనమవుతాయో, మరియు ఏ శక్తి
ద్వారా సకల కార్యజగత్తు నడుస్తుందో ఆ పరమాత్మనే "విశ్వము" అంటారు.
ఈ విధంగా కార్యజగత్తులో వ్యాపించియుండుట వలన, మరియు కార్యజగత్తు ఆ పరమాత్మలోనే లీనమగుట వలన "విశ్వ" శబ్దము సమర్థవంతంగా
శ్రీమహావిష్ణువును (పరబ్రహ్మను) తెలియజేయుచున్నది.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర
నామములోని విష్ణుః అను రెండవ నామానికి వ్రాసిన సంస్కృత భాష్యము,
దాని తెలుగు వివరణ ( 16
వ భాగము 24 -0 9 – 2026)
నామము 2 : విష్ణుః (విష్ణువు)
సంస్కృత మూలము & శ్రీ శంకర భాష్యము
శంకర భాష్యమ్:
వేవేష్టి వ్యాప్నోతీతి విష్ణుః — విషేర్వ్యాప్త్యభిధాయినో
నుక్ ప్రత్యయాన్తస్య రూపం విష్ణురితి, దేశ-కాల-వస్తు-పరిచ్ఛేద శూన్యః।
"వ్యాప్తే మే రోదసీ పార్థ
కాన్తిశ్చాభ్యధికా స్థితా |
క్రమణాచ్చాప్యహం పార్థ విష్ణురిత్యభిసంజ్ఞితః ||"
(ఇతి మహాభారతే శాన్తిపర్వణి 341.42)
"యచ్చ కిఞ్చిజ్జగత్సర్వం దృశ్యతే
శ్రూయతేఽపి వా |
అన్తర్బహిశ్చ తత్సర్వం వ్యాప్య నారాయణః స్థితః ||"
(ఇతి శ్రుతిః - మహానారాయణోపనిషది 13.5)
"సర్వభూతస్థమేకం నారాయణం
కారణపురుషమకారణం పరం బ్రహ్మ శోకమోహవినిర్ముక్తం విష్ణుం ధ్యాయన్న సీదతి"
(ఇతి ఆత్మబోధోపనిషది 1.1)
విశతేర్వా నుక్ ప్రత్యయాన్తస్య రూపం విష్ణురితి —
"యస్మాద్విష్టమిదం సర్వం తస్య శక్త్యా
మహాత్మనః |
తస్మాదేవోచ్యతే విష్ణుర్విశేర్ధాతోః ప్రవేశనాత్ ||"
(ఇతి విష్ణుపురాణే 3.1.45)
సమగ్ర తాత్పర్యము & విశేష
వివరణ
"విష్ణుః" అనే పవిత్ర నామానికి
శ్రీ ఆదిశంకరులు వేద, ఉపనిషత్, ఇతిహాస,
పురాణ ప్రమాణాలతో అద్వైత పరమార్థాన్ని అందించారు. ఈ నామానికి
ప్రధానంగా 2 వ్యుత్పత్తులు (ధాతు అర్థాలు) ఉన్నాయి:
1. 'విష్' ధాతువు
ఆధారంగా (వ్యాప్తి):
"వేవేష్టి వ్యాప్నోతీతి విష్ణుః" —
అంతటా నిండియుండువాడు (వ్యాపించి ఉండువాడు) విష్ణువు.
'విష్' (వ్యాప్తౌ) అనే
ధాతువుకు 'నుక్' ప్రత్యయం చేరడం వల్ల
"విష్ణుః" అనే శబ్దరూపం ఏర్పడింది. దీని పరమార్థం:
- దేశ పరిచ్ఛేద రహితం: ఒక చోట ఉండి మరో చోట
లేకపోవడం అనేది లేకుండా, సమస్త
ప్రదేశాల్లోనూ అంతటా తానే అయి ఉండడం.
- కాల పరిచ్ఛేద రహితం: ఒకప్పుడు ఉండి
మరొకప్పుడు నశించిపోవడం కాక, భూత-భవిష్యత్-వర్తమానాలనే
3 కాలాల్లో నిత్యమై ఉండడం.
- వస్తు పరిచ్ఛేద రహితం: "ఈ
వస్తువు వేరు, నేను వేరు" అనే భేదం లేక, సమస్త చరాచర వస్తువుల అంతర్యామిగా ఉండుట.
ఈ విధంగా దేశ, కాల, వస్తు
అనే 3 పరిమితులు (పరిచ్ఛేదాలు) లేని అనంత తత్త్వమే విష్ణువు.
2. ప్రమాణ వచనాల విశేషాలు:
- మహాభారత శాంతిపర్వ ప్రమాణము:
శ్రీకృష్ణ భగవానుడు అర్జునునితో ఇలా పలికెను: "ఓ
పార్థా! భూమి, ఆకాశము (రోదసీ) అనే రెంటినీ నా తేజస్సుతో
వ్యాపించి ఉన్నాను. నా ప్రభావము, అడుగులు సమస్త విశ్వాన్ని
అధిగమించి విస్తరించి ఉన్నాయి. నా ఈ సర్వవ్యాపకత్వము, విక్రమణ
స్వభావం వలన నన్ను 'విష్ణువు' అని
పిలుస్తారు."
- మహానారాయణోపనిషత్ (శ్రుతి) ప్రమాణము:
కంటికి కనిపించే రూపాలు గానీ, చెవికి
వినిపించే శబ్దాలు గానీ — ఈ జగత్తులో ఏవి ఉన్నాయో, వాటన్నింటి
లోపల (అంతః), వెలుపల (బహిః) పూర్ణముగా వ్యాపించి నారాయణుడే
నిలిచి ఉన్నాడు.
- ఆత్మబోధోపనిషత్ ప్రమాణము:
సమస్త ప్రాణులలో అంతర్యామిగా కొలువై ఉన్నవాడు, అద్వితీయుడు (రెండవది లేనివాడు), సృష్టికి
మూలకారణమై ఉండి తనకు వేరొక కారణం లేనివాడు, పరబ్రహ్మ
స్వరూపుడు, శోక-మోహాది సంసార బంధాల నుండి విముక్తుడైనవాడు
అయిన 'విష్ణువు'ను ధ్యానించే మానవుడు
సంసార దుఃఖాల బారిన పడక ముక్తిని పొందుతాడు.
3. 'విశ్' ధాతువు
ఆధారంగా (ప్రవేశము):
"విశతి ఇతి విష్ణుః" —
ప్రవేశించువాడు అని అర్థం.
'విశ్' (ప్రవేశనే) అనే
ధాతువుకు 'నుక్' ప్రత్యయం చేరడం వల్ల
కూడా 'విష్ణుః' అనే పదం సిద్ధిస్తుంది.
- విష్ణుపురాణ ప్రమాణము:
ఆ మహాత్ముడైన పరమాత్మ యొక్క దివ్యశక్తి చేత ఈ సకల
బ్రహ్మాండము అంతా ప్రవేశింపబడి ఉన్నది (ఆవరించి ఉన్నది). 'విశ్' ధాతువునకు 'ప్రవేశించుట'
అని అర్థం కావున, సమస్త సృష్టిలో అంతర్యామిగా
ప్రవేశించి ఉన్నందువల్ల ఆయనకు 'విష్ణువు' అని పేరు కలిగెను.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర
నామములోని వషట్కారః నామానికి వ్రాసిన సంస్కృత భాష్యము,
దాని తెలుగు వివరణ ( 17
వ భాగము 26 -0 9 – 2026)
నామము 3: వషట్కారః
శంకర భాష్యము
యదుద్దేశేనాధ్వరే వషట్ క్రియతే స వషట్కారః, యస్మిన్
యజ్ఞే వా వషట్ క్రియతే స వషట్కారః |
"యజ్ఞో వై విష్ణుః" ఇతి శ్రుతేః "యజ్ఞో
వషట్కారః" |
యేన వషట్కారాది మంత్రాత్మనా వా దేవాన్ ప్రీణయతి స వషట్కారః, దేవతా వా |
"ప్రజాపతిశ్చ వషట్కారశ్చ" ఇతి శ్రుతేః |
"చతుర్భిశ్చ చతుర్భిశ్చ ద్వాభ్యాం పంచభిరేవ చ |
హూయతే చ పునర్ద్వాభ్యాం స మే విష్ణుః ప్రసీదతు ||"
ఇత్యాది స్మృతేశ్చ ||
తాత్పర్యము
శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యుల వారు "వషట్కారః" అనే నామానికి శ్రుతి (వేదాలు), స్మృతుల ఆధారంగా నాలుగు లోతైన అర్థాలను అందించారు:
- యజ్ఞము ఎవరి కోసమైతే
జరుగుతుందో ఆ పరమాత్ముడు: యజ్ఞయాగాదులలో
దేవతలకు హవిస్సును (ఆహుతిని) అర్పించే సమయంలో "వషట్" అనే పవిత్ర
శబ్దాన్ని ఉచ్చరిస్తారు. ఏ పరమపురుషుడిని ఉద్దేశించి ఆ "వషట్" అనే
సమర్పణ క్రియ జరుగుతుందో, ఆ
పరమాత్ముడే విష్ణువు.
- యజ్ఞ స్వరూపుడు: ఏ యజ్ఞములో ఈ వషట్క్రియ జరుగుతుందో, ఆ యజ్ఞమే స్వయంగా విష్ణు స్వరూపము. "యజ్ఞో వై విష్ణుః"
(యజ్ఞమే విష్ణువు) అని వేద వచనము.
- మంత్ర స్వరూపుడు: యజ్ఞములో ఏ వషట్కారాది మంత్రాల ద్వారా దేవతలను తృప్తిపరుస్తారో, ఆ మంత్ర స్వరూపమే వషట్కారము.
- దేవతా స్వరూపుడు: వేదము "ప్రజాపతిశ్చ వషట్కారశ్చ" అని చెబుతోంది. అంటే
యజ్ఞఫలాన్ని ప్రసాదించే అధిష్టాన దేవత కూడా ఆ పరమాత్ముడే.
విశేష వివరణ (17 అక్షరాల యజ్ఞ మంత్ర రహస్యము)
శంకరులు ఉదహరించిన స్మృతి శ్లోకం యజ్ఞ ప్రక్రియలోని మొత్తం 17 అక్షరాల వైదిక మంత్రాన్ని వివరిస్తుంది:
- చతుర్భిశ్చ (4 అక్షరాలు): "ఆ-శ్రా-వ-య" (ఆధ్వర్యుడు పలికే ఆహ్వాన మంత్రం)
- చతుర్భిశ్చ (4 అక్షరాలు): "అ-స్తు-శ్రౌ-షట్" (ఆగ్నీధ్రుడు ఇచ్చే ప్రత్యుత్తరం)
- ద్వాభ్యాం (2 అక్షరాలు): "య-జ" (హోతను ప్రేరేపించే ప్రైష మంత్రం)
- పంచభిరేవ చ (5 అక్షరాలు): "యే-య-జా-మ-హే" (హోత పలికే యాజ్యా మంత్ర ప్రారంభం)
- పునర్ద్వాభ్యాం (2 అక్షరాలు): "వ-షట్" (హవిస్సును అగ్నిలో వేస్తూ పలికే త్యాగ మంత్రం)
ఈ ఐదు విభాగాలలోని అక్షరాల మొత్తం:
4 + 4 + 2 + 5 + 2 = 17
ఈ 17 అక్షరాల యజ్ఞ మంత్రముల ద్వారా ఎవరైతే
ఆరాధించబడుతున్నారో, ఆ శ్రీమహావిష్ణువు మనపై సర్వదా
ప్రసన్నుడగుగాక అని దీని పరమార్థం.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర
నామములోని భూతభవ్యభవత్ప్రభుః, భూతకృత్, భూతభృత్, భావః, భూతభావనః నామాలకు
వ్రాసిన సంస్కృత భాష్యము, దాని తెలుగు
వివరణ ( 18 వ భాగము 27
-0 9 – 2026)
మూల శ్లోకము
భూతభవ్యభవత్ప్రభుః
భూతకృద్భూతభృద్భావో భూతాత్మా భూతభావనః
శంకర భాష్యము (సంస్కృత
వివరణ)
'భూతం చ,
భవ్యం చ, భవచ్చ' భూతభవ్యభవంతి,
తేషాం ప్రభుః భూతభవ్యభవత్ప్రభుః. కాలభేదమనాదృత్య
సన్మాత్రప్రతియోగికమైశ్వర్యమస్యేతి ప్రభుత్వమ్. రజోగుణం సమాశ్రిత్య విరించిరూపేణ
భూతాని కరోతీతి భూతకృత్. తమోగుణమాస్థాయ రుద్రాత్మనా భూతాని కృన్తతి హింసస్త్రీతి
వా భూతకృత్. సత్త్వగుణమధిష్ఠాయ భూతాన్యతివర్తతి పాలయతి ధారయతి పోషయతీతి వా
భూతభృత్. ప్రపంచరూపేణ భవతీతి కేవలం భవతీత్యేవ వా భావః, భవనం
భావః సత్తాత్మకో వా. భూతాత్మా, భూతానామ్యాత్మా అంతర్యామితి
శ్రుతివాక్యాత్ - 'ఏష త ఆత్మాంతర్యామ్యమృతః' ఇతి శ్రుతేః. భూతాని భావయతి జనయతి వర్ధయతీతి వా భూతభావనః.
తాత్పర్య విశేషాలు
(తెలుగులో)
4. భూతభవ్యభవత్ప్రభుః భూతము (జరిగిపోయినది), భవ్యము (జరగబోవు
భవిష్యత్తు), భవత్ (ప్రస్తుతము వర్తమానములో ఉన్నది) - ఈ కాల
త్రయమునకు ప్రభువు (ప్రభువైన వాడు) కనుక పరమాత్మను 'భూతభవ్యభవత్ప్రభుః'
అని పిలుస్తారు. పరమాత్మయొక్క ఈశ్వరత్వము (ప్రభుత్వము) కాలముయొక్క
పరిమితులకు లోబడి ఉండేది కాదు; అది ఎల్లప్పుడూ ఒకే విధంగా
ఉండే సన్మాత్ర రూపమైనది.
5. భూతకృత్ ఈ నామానికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి:
- బ్రహ్మదేవుని రూపంలో
రజోగుణాన్ని ఆశ్రయించి సకల భూతములను సృష్టిస్తున్నాడు కాబట్టి ఆయన 'భూతకృత్'.
- రుద్రుని రూపంలో
తమోగుణాన్ని ఆశ్రయించి ప్రళయకాలంలో భూతములను నశింపజేస్తున్నాడు
(హింసించుచున్నాడు) కాబట్టి కూడా ఆయన 'భూతకృత్'
అని పిలువబడుతున్నాడు.
6. భూతభృత్ సత్త్వగుణమును ఆశ్రయించి, సకల భూతములను
సంరక్షించుట, పాలించుట మరియు పోషించుట చేయువాడు కనుక
పరమాత్మను 'భూతభృత్' అంటారు.
7. భావః ఈ ప్రపంచరూపముతో ఉండుట వలన, లేదా కేవలము
స్వస్వరూపముతో (తన సహజ స్థితిలో) ఉండుట వలన పరమాత్మను 'భావః'
అంటారు. భవనము (ఉనికి) అనగా సత్తా (ఉనికిని కలిగియుండుట) స్వరూపుడు
అని అర్థం.
8. భూతాత్మా సమస్త భూతములకు ఆత్మయై, లోపల ఉండి నడిపించే
అంతర్యామి కనుక పరమాత్మను 'భూతాత్మా' అని కీర్తిస్తారు. "ఈ నీ ఆత్మ అమృతమైన అంతర్యామి" అని శ్రుతి
వాక్యాలు ఈ విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాయి.
9. భూతభావనః సకల భూతములను పుట్టించుచున్నందున
మరియు వాటిని అభివృద్ధిలోకి తెస్తూ (వృద్ధి నొందించుచున్నందున) పరమాత్మ 'భూతభావనః' అని చెప్పబడుచున్నాడు.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములోని నామాలకు వ్రాసిన సంస్కృత
భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 19 వ భాగము 29 -0 9 – 2026)
పూతాత్మా పరమాత్మా చ ముక్తానాం పరమా గతిః ।
అవ్యయః పురుషః సాక్షీ క్షేత్రజ్ఞోఽక్షర ఏవ చ ॥ 2 ॥
శ్రీ శంకర భాష్యము
భూతకృదాదిభిః గుణతః తత్త్వం ప్రాప్తం ప్రతిషిధ్యతే — పూతాత్మా ఇతి ।
పూతః ఆత్మా యస్య సః పూతాత్మా, కర్మధారయో వా । 'కేవలో నిర్గుణశ్చ' ఇతి శ్రుతేః గుణోపరాగః స్వేచ్ఛాతః
పురుషస్యేతి కల్ప్యతే ।
పరమశ్చాసౌ ఆత్మా చేతి పరమాత్మా; కార్యకారణవిలక్షణః,
నిత్యశుద్ధబుద్ధముక్తస్వభావః ।
ముక్తానాం పరమా ప్రకృష్టా గతిః గన్తవ్యా దేవతా పునరావృత్త్యసంభవాత్
తద్గతస్యేతి ముక్తానాం పరమా గతిః; 'మాముపేత్య తు కౌన్తేయ
పునర్జన్మ న విద్యతే' ఇతి భగవద్వచనమ్ ।
న వ్యేతి, నాఽస్య వ్యయో వినాశో వికారో వా
విద్యతే ఇతి అవ్యయః; 'అజరోఽమరోఽవ్యయః' ఇతి
శ్రుతేః ।
పురం — శరీరం, తస్మిన్ శేతే ఇతి పురుషః;
"నవద్వారం పురం పుణ్యమేతైర్భావైః సమన్వితమ్ ।
వ్యాప్య శేతే మహాత్మా యస్తస్మాత్పురుష ఉచ్యతే ॥"
ఇతి మహాభారతే । యద్వా ఆస్తేః వ్యత్యస్తాక్షరయోగాత్ ఆసీత్ పురా
పూర్వమేవేతి విగ్రహం కృత్వా వ్యుత్పాదితః పురుషః; "పూర్వమేవాఽహమిహాఽసమితి
తత్పురుషస్య పురుషత్వమ్" ఇతి శ్రుతేః । అథవా, పురుషు
మనుష్యేషు ఉత్కర్షశాలిషు సత్త్వేషు సీదతీతి; పురూణి ఫలాని
సనోతి దదాతీతి వా; పురూణి భువనాని సంహారసమయే స్యతి అన్తం
కరోతీతి వా; పూర్ణత్వాత్ పూరణాద్వా సదనాద్వా పురుషః;
"పూరణాత్ సదనాచ్చైవ తతోఽసౌ పురుషో మతః"
ఇతి పఞ్చమవేదే ।
సాక్షాత్ అవ్యవధానేన స్వరూపబోధేన ఈక్షతే పశ్యతి సర్వమితి సాక్షీ;
'సాక్షాద్ద్రష్టరి సంజ్ఞాయామ్' ఇతి
పాణినివచనాత్ ఇనిప్రత్యయః ।
క్షేత్రం శరీరం జానాతీతి క్షేత్రజ్ఞః; 'ఆతోఽనుపసర్గే
కః' ఇతి కప్రత్యయః; 'క్షేత్రజ్ఞం చాపి
మాం విద్ధి' ఇతి భగవద్వచనాత్ ।
"క్షేత్రాణి హి శరీరాణి బీజం చాపి శుభాశుభమ్ ।
తాని వేత్తి స యోగాత్మా తతః క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే ॥"
ఇతి మహాభారతే ।
స ఏవ న క్షరతీతి అక్షరః, పరమాత్మా; అశ్నోతేర్వా సరప్రత్యయాన్తస్య రూపం 'అక్షరః' ఇతి । ఏవకారాత్ క్షేత్రజ్ఞాక్షరయోరభేదః పరమార్థతః, 'తత్త్వమసి'
ఇతి శ్రుతేః; చకారాత్ వ్యావహారికో భేదశ్చ,
ప్రసిద్ధేరప్రమాణత్వాత్ ।
తాత్పర్య విశేషాలు
ఈ శ్లోకంలో భగవంతుని దివ్య నామాలు 10 నుండి 17
వరకు వివరించబడ్డాయి:
• 10. పూతాత్మా:
పవిత్రమైన ఆత్మ స్వరూపుడు. పూర్వ నామాలలో "భూతభావనః",
"భూతకృత్" అని చెప్పడం వల్ల పరమాత్మకు గుణసంబంధమైన
వికారాలు అంటుతాయేమో అనే శంక కలుగకుండా ఈ నామం వచ్చింది. "కేవలో
నిర్గుణశ్చ" అనే శ్రుతి ప్రకారం ఆయన త్రిగుణాలకు అతీతుడు, స్వచ్ఛుడు. ఒకవేళ గుణసంబంధమైన లీలలు కనబడినా, అవి
ఆయన సంకల్పమాత్రమే తప్ప ఆయనను బంధించవు.
• 11. పరమాత్మా:
కార్యకారణ సంబంధాలకు అతీతుడైన సర్వోత్కృష్ట ఆత్మ. ప్రకృతి, జీవుల కన్నా విలక్షణమై నిత్యమూ శుద్ధము, జ్ఞానమయము,
ముక్తస్వభావము కలవాడు.
• 12. ముక్తానాం పరమా గతిః:
సంసార బంధాల నుండి విముక్తి పొందిన ముక్తులకు పరమగమ్యమైన పరమపదం. ఆ
స్థితిని పొందిన వారికి తిరిగి సంసార చక్రంలో పడడం ఉండదు. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు
చెప్పినట్లు — "నన్ను చేరుకున్న వారికి పునర్జన్మ ఉండదు" (మాముపేత్య తు
కౌన్తేయ పునర్జన్మ న విద్యతే).
• 13. అవ్యయః:
నాశనము గాని, ఎటువంటి మార్పు (వికారము) గాని
లేనివాడు. "అజరోఽమరోఽవ్యయః" అనే శ్రుతి వాక్యం ప్రకారం ఆయన క్షయము
ఎరుగని నిత్య తత్త్వము.
• 14. పురుషః:
ఈ నామానికి భాష్యకారులు మహోన్నతమైన వ్యుత్పత్తులను అందించారు:
1. నవద్వారాలు గల దేహమనే పురంలో సర్వవ్యాపకుడై శయనించి ఉండేవాడు
(అంతర్యామి).
2. సృష్టికి పూర్వమే సర్వానికి ముందే ఉండినవాడు
("పూర్వమేవాహమిహాసమ్" — బృహదారణ్యకోపనిషత్తు).
3. ఉత్తమ గుణాలు కలిగిన ప్రాణుల యందు అంతర్గతుడై ఉండేవాడు.
4. భక్తులకు అనంతమైన ఫలాలను అనుగ్రహించేవాడు (పురూణి ఫలాని సనోతి).
5. ప్రళయకాలంలో సమస్త లోకాలను తనలో లయం చేసుకునేవాడు (స్యతి).
6. సర్వజగత్తును నింపి ఉన్నవాడు (పూర్ణుడు), సర్వత్రా
నివసించేవాడు.
• 15. సాక్షీ:
మధ్యవర్తి లేకయే (ఎటువంటి ఇంద్రియ పరిమితులూ లేకుండా) తన
స్వయంప్రకాశ జ్ఞానముతో సమస్తాన్ని ప్రత్యక్షముగా చూచేవాడు.
• 16. క్షేత్రజ్ఞః:
శరీరము అనే "క్షేత్రము"ను, దానిలోని
శుభాశుభ కర్మబీజాలను సమగ్రంగా తెలుసుకున్న చైతన్య స్వరూపుడు. భగవద్గీతలో
చెప్పినట్లు — "క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి" (క్షేత్రజ్ఞుడను నేనే అని
తెలుసుకో).
• 17. అక్షరః:
క్షయము (నాశనము) లేనివాడు, సర్వత్ర
వ్యాపించినవాడు.
o "ఏవ" కార రహస్యం: శ్లోకంలో "ఏవ" అను పదం
ద్వారా జీవాత్మ (క్షేత్రజ్ఞుడు), పరమాత్మ (అక్షరుడు) పరమార్థ
దృష్టితో ఒక్కటే అని అభేదం ("తత్త్వమసి") స్పష్టం చేయబడింది.
o "చ" కార రహస్యం: "చ" అను పదం ద్వారా
సంసారిక/వ్యావహారిక దృష్టిలో కనిపించే జీవ-ఈశ్వర భేదాన్ని సమన్వయం చేశారు.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములోని నామాలకు వ్రాసిన సంస్కృత
భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 20 వ భాగము 30 -0 9 – 2026)
శ్రీ విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రము — 16వ శ్లోకము
శ్లోకం:
యోగో యోగవిదాం నేతా ప్రధానపురుషేశ్వరః ।
నారసింహవపుః శ్రీమాన్ కేశవః పురుషోత్తమః ॥ 16
శ్రీ శంకర భాష్యమ్ (సంస్కృత మూలము)
యోగః — "జ్ఞానేంద్రియాణి సర్వాణి నిరుధ్య
మనసా సహ ।ఏకత్వభావనా యోగః క్షేత్రజ్ఞపరమాత్మనోః ॥"
తదవాప్యతయా యోగః ।
యోగవిదాం నేతా — యోగం విదంతి విచారయంతి జానంతి
లభంతే ఇతి వా యోగవిదః; తేషాం నేతా జ్ఞానినాం
యోగక్షేమవహనాదినా ఇతి యోగవిదాం నేతా । "తేషాం నిత్యాభియుక్తానాం యోగక్షేమం
వహామ్యహమ్" ఇతి భగవద్వచనాత్ ।
ప్రధానపురుషేశ్వరః — ప్రధానం ప్రకృతిః మాయా,
పురుషో జీవః; తయోరీశ్వరః ప్రధానపురుషేశ్వరః ।
నారసింహవపుః — నరస్య సింహస్య చ అవయవా యస్మిన్
లక్ష్యంతే తద్వపుర్యస్య స నారసింహవపుః ।
శ్రీమాన్ — యస్య వక్షసి నిత్యం వసతి శ్రీః
స శ్రీమాన్ ।
కేశవః — అభిరూపాః కేశా యస్య స కేశవః;
"కేశాద్వోఽన్యతరస్యామ్" ఇతి వ-ప్రత్యయః ప్రశంసాయామ్ ।
యద్వా కశ్చ అశ్చ ఈశశ్చ త్రిమూర్తయః కేశాః; తే యద్వశేన
వర్తంతే స కేశవః । కేశివధాద్వా — "యస్మాత్త్వయైష దుష్టాత్మా హతః కేశీ జనార్దన
। తస్మాత్కేశవనామ్నా త్వం లోకే ఖ్యాతో భవిష్యసి ॥" ఇతి విష్ణుపురాణే
శ్రీకృష్ణం ప్రతి నారదవచనమ్; వృషోదరాదిత్వాత్ సాధుత్వకల్పనా ।
పురుషోత్తమః — పురుషాణాముత్తమః పురుషోత్తమః ।
"న నిర్ధారణే" ఇతి షష్ఠీసమాసప్రతిషేధో న భవతి, జాత్యాద్యనపేక్షయా
సమర్థత్వాత్; యత్ర పునః జాతి-గుణ-క్రియాఽపేక్షా
తత్రైవాసమర్థత్వాన్నిషేధః ప్రవర్తతే; యథా — "మనుష్యాణాం
క్షత్రియః శూరతమః", "గవాం కృష్ణా గౌః
సంపన్నక్షీరతమా", "అధ్వగానాం ధావన్ శీఘ్రతమః"
ఇతి । అథవా పంచమీసమాసః; తథా చ భగవద్వచనమ్ — "యస్మాత్
క్షరమతీతోఽహమక్షరాదపి చోత్తమః । అతోఽస్మి లోకే వేదే చ ప్రథితః పురుషోత్తమః ॥"
ఇతి ।
తాత్పర్య విశేషాలు
18. యోగః
- తాత్పర్యము: సమస్త జ్ఞానేంద్రియములను మనస్సుతో సహా బాహ్య విషయాల నుండి నిరోధించి, అంతర్ముఖుడై జీవాత్మ (క్షేత్రజ్ఞుడు) మరియు పరమాత్మల
ఐక్యతను భావన చేయుటను "యోగము" అంటారు. అటువంటి యోగసాధన ద్వారా
మాత్రమే ప్రాప్యుడగువాడు (పొందదగినవాడు) కావున పరమేశ్వరునికి 'యోగః' అని పేరు.
19. యోగవిదాం నేతా
- తాత్పర్యము: యోగమును శ్రవణ మననముల ద్వారా విచారించువారు, సాక్షాత్కరించుకున్నవారు, పొందినవారు
"యోగవిదులు" (జ్ఞానులు/యోగసాధకులు). అట్టి భక్తులకు/జ్ఞానులకు
మార్గదర్శకుడై వారి యోగక్షేమములను తానే స్వయంగా వహించు నాయకుడు కావున
భగవంతుడు 'యోగవిదాం నేతా' అని
స్తుతింపబడ్డాడు.
- విశేషము: భగవద్గీత (9-22) లో
శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ స్వయంగా — "తేషాం
నిత్యాభియుక్తానాం యోగక్షేమం వహామ్యహమ్" (నన్నే
అనన్యభావంతో ఉపాసించేవారి యోగక్షేమాలను నేనే వహిస్తాను) అని పలికిన వచనమే
ఇందుకు ప్రమాణము.
20. ప్రధానపురుషేశ్వరః
- తాత్పర్యము: 'ప్రధానము' అనగా మూల ప్రకృతి (మాయ);
'పురుషుడు' అనగా జీవుడు. ప్రకృతి,
పురుషుడు అను ఈ ఇరువురినీ తన ఆధీనంలో ఉంచుకొని నడిపించే
పరమేశ్వరుడు (నియంత) కావున ఆయన 'ప్రధానపురుషేశ్వరః'.
21. నారసింహవపుః
- తాత్పర్యము: భక్తుడైన ప్రహ్లాదుని రక్షించుటకై మానవుని యొక్క మరియు సింహము యొక్క
అవయవములు కలగలిసిన దివ్యమైన శరీరమును (నృసింహ రూపమును) ధరించినవాడు కావున 'నారసింహవపుః'.
22. శ్రీమాన్
- తాత్పర్యము: ఎవరి వక్షఃస్థలమందు లక్ష్మీదేవి సర్వదా నివసించి ఉండునో అట్టి
సర్వైశ్వర్య సంపన్నుడు 'శ్రీమాన్'.
23. కేశవః
ఈ నామానికి శంకర భాష్యమున మూడు ముఖ్యమైన అర్థాలు వివరించబడ్డాయి:
- సుందర కేశములు గలవాడు: ప్రశస్తమైన, మనోహరమైన
శిరోజములు కలవాడు. ('కేశ' శబ్దముపై
ప్రశంసార్థమున 'వ' ప్రత్యయము చేరి
'కేశవ' అయినది).
- త్రిమూర్త్యాత్మకుడు: 'క' అనగా బ్రహ్మదేవుడు; 'అ' అనగా విష్ణువు; 'ఈశ'
అనగా శివుడు. ఈ త్రిమూర్తులు ఏ పరబ్రహ్మ ఆధీనంలో వర్తిస్తారో ఆ
పరమాత్మ 'కేశవుడు'.
- కేశి రాక్షస
సంహారకుడు: గుర్రపు రూపంలో
వచ్చిన దుష్టుడైన 'కేశి'
అనే రాక్షసుని వధించినందున శ్రీకృష్ణునికి ఈ పేరు వచ్చినది.
విష్ణుపురాణంలో నారదుడు శ్రీకృష్ణునితో — "దుష్టాత్ముడైన
కేశిని వధించినందున నీవు లోకంలో కేశవుడనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందుతావు" అని అంటాడు. (వ్యాకరణరీత్యా వృషోదరాది సూత్రం చేత కేశి శబ్దము కేశవ
శబ్దంగా సాధువైనది).
24. పురుషోత్తమః
- తాత్పర్యము: సమస్త పురుషులలో (జీవులలో) అత్యుత్తముడైనవాడు 'పురుషోత్తమః'.
- వ్యాకరణ విశేషము:
- "పురుషాణాం
ఉత్తమః" అని షష్ఠీ తత్పురుష సమాసము. వ్యాకరణంలో "న నిర్ధారణే" అనే సూత్రం ప్రకారం
సాధారణంగా జాతి, గుణ, క్రియలచే
ఒక సమూహం నుండి ఒకరిని వేరుచేసి నిర్ధారించేటప్పుడు షష్ఠీ సమాసము
నిషేధింపబడుతుంది. ఉదాహరణకు:
- "మనుష్యాణాం క్షత్రియః శూరతమః" (జాతిని బట్టి వేరుచేయుట),
- "గవాం కృష్ణా గౌః సంపన్నక్షీరతమా" (రంగు/గుణమును బట్టి
వేరుచేయుట),
- "అధ్వగానాం ధావన్ శీఘ్రతమః" (పరుగెత్తుట అను క్రియను బట్టి
వేరుచేయుట).
- కానీ
ఇక్కడ భగవంతుని విషయములో అటువంటి లౌకిక జాతి, గుణ, క్రియల పృథక్కరణ లేనందున ఆ నిషేధం
వర్తించదు.
- లేదా
దీనిని పంచమీ సమాసముగా కూడా చెప్పవచ్చు (క్షరాక్షరుల కంటె ఉత్తముడు).
భగవద్గీత (15-18) లో శ్రీకృష్ణుడు చెప్పినట్లు:
"యస్మాత్ క్షరమతీతోఽహమక్షరాదపి చోత్తమః । అతోఽస్మి లోకే
వేదే చ ప్రథితః పురుషోత్తమః ॥"
(నశించే దేహాదుల కంటే అతీతుడనై, నాశనం
లేని చేతనునికంటెను ఉత్తముడనై ఉన్నందువలన లోకమునందును, వేదములయందును
నేను 'పురుషోత్తముడు'గా ప్రసిద్ధి
చెందితిని).
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములోని నామాలకు వ్రాసిన సంస్కృత
భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 21 వ భాగము 01-10 – 2026)
మూల శ్లోకము
శ్లో॥ సర్వః శర్వః శివః స్థాణు ర్భూతాది ర్నిధి రవ్యయః |
సంభవో భావనో భర్తా ప్రభవః ప్రభు రీశ్వరః ॥
శంకర భాష్యము (సంస్కృతమూలము)
"అసతశ్చ సతశ్చైన సర్వస్య ప్రభవాస్యయాత్ సర్వస్య సర్వదా
జ్ఞానాత్ సర్వ మేనం ప్రచక్షతే" ఇతి భగవద్వ్యాసవచనాత్ సర్వః। శృణాతి సంహార
సమయే సంహరతి సంహరయతి సకలాః ప్రజా ఇతి శర్వః। నిస్త్రైగుణ్యతయా శుద్ధత్వాత్ శివః 'స బ్రహ్మా స శివః' ఇత్యభేదోపదేశాత్ శివాదివామభిః
హరిరేవ స్తూయతే। స్థిరత్వాత్ స్థాణుః, భూతానా మాదికారణత్వాత్
భూతాదిః। ప్రలయకాలేఽస్మిన్ సర్వం విధీయతే ఇతి నిధిః। 'కర్మణ్యధికరణే
చ' ఇతి 'కి' ప్రత్యయః
స ఏవ విధి ర్విశేష్యతే। అవ్యయః, అవినశ్వరో నిధి రిత్యర్థః।
స్వేచ్ఛయా సముచితం భవన మస్యేతి సంభవః 'ధర్మసంస్థాపనార్థాయ
సంభవామి యుగే యుగే' ఇతి భగవద్వచనాత్। ‘ఆథ దుష్టవినాశాయ
సాధూనాం రక్షణాయ చ స్వేచ్ఛయా సంభవా మ్యేవం గర్భదుఃఖవివర్జితః' ఇతి చ।
సర్వేషాం భోక్తౄణాం ఫలాని భావయతీతి భావనః। సర్వఫల దాతృత్వమ్- 'ఫల మత ఉపపత్తేః' ఇత్యత్ర ప్రతిపాదితమ్।
ప్రపంచస్యాఒధిష్ఠానత్వేన భరణాత్ భర్తా। ప్రకర్షేణ మహాభూతాని అస్మాజ్జాయన్తే ఇతి
ప్రభవః। ప్రకృష్టో భవో జన్మ అస్యేతి వా సర్వాసు క్రియాసు సామర్థ్యాతిశయాత్ ప్రభుః।
నిరుపాధిక మైశ్వర్య మస్యేతి ఈశ్వరః 'ఏష సర్వేశ్వరః'।
తాత్పర్య విశేషాలు
25. సర్వః:
సత్ (ఉన్నది) మరియు అసత్ (లేనిది) రూపమైన సమస్త ప్రపంచమునకు ఉత్పత్తి మరియు లయ
స్థానము అగుటచేతను, సర్వకాలములయందు సమస్తమును
ఎరిగినవాడగుట చేతను ఆ పరమాత్మ "సర్వః" అనబడుచున్నాడు.
26. శర్వః:
సమస్త ప్రజలను ప్రలయ (సంహార) సమయమందు తానే సంహరించువాడు లేదా సంహరింపజేయువాడు
కావున "శర్వః" అని పిలువబడుచున్నాడు.
27. శివః:
త్రిగుణములకు అతీతమైన శుద్ధస్వరూపుడు అగుటచే "శివః" అను పేరును పొందెను. "ఆయనే బ్రహ్మ, ఆయనే శివుడు" అనే శ్రుతి
వాక్యం ద్వారా బ్రహ్మ-శివులకు భేదం లేదని చెప్పబడుట వలన, శివుడు
మొదలైన నామములన్నియూ ఆ శ్రీహరినే కీర్తించుచున్నవి.
28. స్థాణుః:
ఎన్నటికీ చలించనిదై, అత్యంత స్థిరమైన స్వరూపము
కలిగినవాడు అగుటచే "స్థాణుః" అని కీర్తింపబడుచున్నాడు.
29. భూతాదిః:
సకల భూతములకు (ప్రాణులకు, పదార్థములకు) ఆదికారణము (మొదటి
మూలము) ఎవరైయున్నారో, ఆయన "భూతాదిః" అనబడును.
30. నిధిరవ్యయః:
ప్రలయకాలమందు సమస్త ప్రపంచము ఎందులో లీనమై దాగియుండునో (నిధి లాంటిదో) అటువంటి
నాశము లేని (అవ్యయమైన) నిధి వంటివాడు కనుక "నిధిరవ్యయః" అయ్యాడు.
31. సంభవః:
"ధర్మ సంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగే" (ధర్మమును
నిలబెట్టుట కొరకు ప్రతి యుగములోనూ సంభవిస్తాను/అవతరిస్తాను) అను భగవద్వచనానుసారము,
తన స్వచ్ఛంద ఇచ్ఛతో గర్భవాస దుఃఖములు లేక లోకములో అవతరించువాడు
కావున "సంభవః" అని
పేరు పొందెను.
32. భావనః:
సమస్త భోక్తలకు (జీవులకు) వారి వారి కర్మల తగినట్లుగా ఫలితములను
అనుగ్రహించువాడు (కలుగజేయువాడు) కావున "భావనః" అనబడుచున్నాడు.
33. భర్తా:
ఈ ప్రపంచమునకు ఆధారమై, దీనిని సమస్తము భరించి
పోషించువాడు అగుటచే ఆ పరమాత్మ "భర్తా" అని కీర్తింపబడుచున్నాడు.
34. ప్రభవః:
మహాభూతములు ఎవరి నుండి చక్కగా ఉద్భవిస్తున్నాయో, మరియు ఎవరి
జన్మ (అవతారము) అత్యంత గొప్పదైనదో అట్టివాడు "ప్రభవః" శబ్దవాచ్యుడగుచున్నాడు.
35. ప్రభుః:
సమస్త కార్యములను చేయుటయందు అసాధారణమైన సామర్థ్యము, అతిశయము కలిగియున్నవాడు కావున "ప్రభుః" అని పిలువబడుచున్నాడు.
36. ఈశ్వరః:
"ఏష సర్వేశ్వరః" అను వేదవాక్యము వలె, ఎటువంటి ఉపాధులు లేని నిరుపాధికమైన సర్వాధికారము, ఐశ్వర్యము
పరిపూర్ణముగా కలవాడు అగుటచే ఆయన "ఈశ్వరః" అని పిలువబడుచున్నాడు.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములోని నామాలకు వ్రాసిన సంస్కృత
భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 22 వ భాగము 02-10 – 2026)
మూల శ్లోకము
శ్లో॥ స్వయంభూః శంభురాదిత్యః పుష్కరాక్షో మహాస్వనః ।
అనాదినిధనో ధాతా విధాతా ధాతురుత్తమః ॥ 5 ॥
శ్రీ శంకర భాష్యము
శం. భా. :-
స్వయంభూః — స్వయమేవ భవతీతి స్వయంభూః;
‘స ఏవ స్వయముద్బభౌ’ ఇతి మానవం వచనమ్। సర్వేషాముపరి భవతి స్వయం
భవతీతి వా స్వయంభూః; యేషాముపరి భవతి యశ్చోపరి భవతి
తదుభయాత్మనా స్వయమేవ భవతీతి వా; ‘పరిభూః స్వయంభూః’ ఇతి
మంత్రవర్ణాత్। అథవా స్వయంభూః పరమేశ్వరః స్వయమేవ స్వతంత్రో భవతి, న పరతంత్రః; ‘పరాంచి ఖాని వ్యతృణత్ స్వయంభూః’ ఇతి
మంత్రవర్ణాత్।
శంభుః — శం సుఖం భక్తానాం భావయతీతి శంభుః।
ఆదిత్యః — ఆదిత్యమండలాంతస్థః హిరణ్మయః పురుషః
ఆదిత్యః; ద్వాదశాదిత్యేషు విష్ణుర్వా, ‘ఆదిత్యానామహం విష్ణుః’ ఇత్యుక్తేః; అదితేరఖండితాయా
మహ్యా అయం పతిరితి వా, ఇయం వా అదితిః, ‘మహీం దేవీం విష్ణుపత్నీమ్’ ఇతి శ్రుతేః। యథా ఆదిత్య ఏక ఏవానేకేషు
జలభాజనేషు అనేకవత్ ప్రతిభాసతే, ఏవమనేకేషు శరీరేషు ఏక ఏవాత్మా
అనేకవత్ ప్రతిభాసతే ఇత్యాదిత్యసాధర్మ్యాద్వా ఆదిత్యః।
పుష్కరాక్షః — పుష్కరేణోపమితే అక్షిణీ
యస్యేతి పుష్కరాక్షః।
మహాస్వనః — మహాన్ ఊర్జితః స్వనో నాదో వా
శ్రుతిలక్షణో యస్య స మహాస్వనః; ‘సన్మహత్...’ ఇత్యాదినా సమాసే
కృతే ‘ఆన్మహతః సమానాధికరణజాతీయయోః’ ఇత్యాత్వమ్; ‘అస్య మహతో
భూతస్య నిఃశ్వసితమేతద్యదృగ్వేదో యజుర్వేదః’ ఇతి శ్రుతేః।
అనాదినిధనః — ఆదిర్జన్మ, నిధనం వినాశః, తద్ద్వయం యస్య న విద్యతే స అనాదినిధనః।
ధాతా — అనంతాదిరూపేణ విశ్వం బిభర్తీతి ధాతా।
విధాతా — కర్మణాం తత్ఫలానాం చ విధాతా।
ధాతురుత్తమః — అనంతాదీనామపి
ధారకత్వాద్విశేషేణ దధాతీతి వా ‘ధాతురుత్తమః’ ఇతి నామైకం సవిశేషణమ్।
సామానాధికరణ్యేన సర్వధాతుభ్యః పృథివ్యాదిభ్య ఉత్కృష్టశ్చిద్ధాతురిత్యర్థః; ధాతుర్విరించ్యేరుత్కృష్ట ఇతి వా। వైయధికరణ్యేన నామద్వయం వా —
కార్యకారణప్రపంచధారణాచ్చిదేవ ‘ధాతుః’; ‘ఉత్తమః’
సర్వేషాముద్గతానామతిశయేనోద్గతత్వాదుత్తమః।
తాత్పర్య విశేషాలు
37. స్వయంభూః
- సరళార్థం: ఎవరి ప్రమేయం లేకుండా తనంతట తానుగానే ఆవిర్భవించినవాడు, సర్వస్వతంత్రుడు.
- విశేషం:
- సాధారణ
జీవుల వలె కర్మల వల్ల కాక, తన
సంకల్పం చేతనే వ్యక్తమవుతాడు. మనుస్మృతి "స ఏవ స్వయముద్బభౌ" (ఆయనే
స్వయంగా వెలిశాడు) అని చెబుతోంది.
- ఈ
సృష్టిలోని సర్వ ప్రాణుల పైన అధిపతిగా ఉండేవాడు; పైనున్నవాడు, క్రిందున్నవాడు
కూడా తానే అయి భాసిల్లువాడు.
- ఇంద్రియాల
అధీనంలో కాక, సర్వస్వతంత్రుడై
ఉండే పరమేశ్వరుడు (కఠోపనిషత్తు: "పరాంచి ఖాని వ్యతృణత్
స్వయంభూః").
38. శంభుః
- సరళార్థం: భక్తులకు నిరతిశయమైన సుఖాన్ని, శుభాన్ని,
ఆనందాన్ని ప్రసాదించేవాడు.
- విశేషం: 'శం' అనగా సుఖము లేదా ముక్తి
సంబంధిత ఆనందము; భక్తుల హృదయాల్లో ఆ శ్రేయస్సును
భావింపజేసేవాడు/కలిగించేవాడు కాబట్టి 'శంభుః'.
39. ఆదిత్యః
- సరళార్థం: సూర్యమండల అంతర్గత పరమాత్ముడు; అదితి
కుమారుడు; సర్వవ్యాపక ఆత్మచైతన్యం.
- విశేషం:
- సూర్యమండల
మధ్యలో ప్రకాశించే సువర్ణ కాంతిమయ పురుషుడు (హిరణ్మయ పురుషుడు).
- ద్వాదశ (12 మంది) ఆదిత్యులలో ముఖ్యుడైన
విష్ణువు (భగవద్గీత: "ఆదిత్యానామహం విష్ణుః").
- 'అదితి'
అనగా అఖండమైన భూదేవి; భూమికి పతి
కాబట్టి ఆదిత్యుడు.
- అనేక నీటి
పాత్రలలో సూర్యుడు ప్రతిఫలించినప్పుడు ఎన్నో సూర్యబింబాలుగా కనిపించినట్లే, ఒకే పరమాత్మ అనేకానేక దేహాలలో
వేర్వేరు ఆత్మల వలె ప్రతిఫలిస్తూ ఉంటాడు. ఈ సూర్య సాదృశ్యం చేత
ఆదిత్యుడనబడును.
40. పుష్కరాక్షః
- సరళార్థం: పద్మము వంటి అందమైన నేత్రములు (కన్నులు) కలవాడు; కమలనయనుడు.
- విశేషం: 'పుష్కరము' అనగా తామరపువ్వు.
వికసించిన కమల రేకుల వలె విశాలమైన, నిర్మలమైన, భక్తులపై కరుణ కురిపించే నేత్రములు కలవాడు.
41. మహాస్వనః
- సరళార్థం: గంభీరమైన, ఉత్కృష్టమైన
దివ్య వేదనాద స్వరూపుడు.
- విశేషం: 'స్వనః' అనగా ధ్వని/శబ్దము. వేదాలే
ఆ భగవంతుని ఉచ్ఛ్వాస నిఃశ్వాసాలు అని బృహదారణ్యకోపనిషత్తు చెబుతోంది
("అస్య మహతో భూతస్య నిఃశ్వసితమేతద్యదృగ్వేదో యజుర్వేదః...").
అత్యంత పవిత్రమైన, లోకహితకరమైన వేద శబ్ద బ్రహ్మమే ఆ
పరమాత్మ.
42. అనాదినిధనః
- సరళార్థం: ఆది (పుట్టుక), నిధనము
(నాశనము లేదా మరణము) లేని నిత్యసత్య స్వరూపుడు.
- విశేషం: సర్వ ప్రాణులకు జనన మరణాలు సహజం. కానీ పరమాత్ముడు వీటికి అతీతుడు.
కాలానికి ఆది, అంతములను
నిర్దేశించేవాడే గానీ, ఆయనకు పుట్టుక గానీ అంతం గానీ
లేవు.
43. ధాతా
- సరళార్థం: సమస్త విశ్వాన్ని ధరించి పోషించేవాడు.
- విశేషం: ఆదిశేషుడు, దిగ్గజాలు,
పర్వతాలు వంటి వివిధ రూపాలలో సమస్త బ్రహ్మాండాన్ని
కిందపడిపోకుండా, లయమైపోకుండా నిలిపి కాపాడుతున్న ఆధారం
ఆయనే.
44. విధాతా
- సరళార్థం: జీవుల కర్మలకు, వాటి
ఫలాలకు సరైన విధానాన్ని నిర్ణయించి పంచేవాడు.
- విశేషం: ఎవరెవరు ఏయే కర్మలు చేశారో, వారికి
తగిన సుఖదుఃఖాలను, జన్మలను న్యాయబద్ధంగా ఏర్పాటు చేసే
సర్వకర్మఫల ప్రదాత.
45. ధాతురుత్తమః (లేదా 45. ధాతుః,
46. ఉత్తమః)
- సరళార్థం (ఒకే నామంగా
తీసుకుంటే): సమస్త ధాతువుల కంటే
అత్యుత్కృష్టమైనవాడు / బ్రహ్మదేవునికంటే శ్రేష్ఠుడు.
- విశేషం:
- సృష్టిని
ధరించే అనంతాదులకు సైతం మూలాధారమై విశేషంగా ధరించేవాడు కాబట్టి 'ధాతురుత్తమః'.
- పృథివి
మొదలైన జడ ధాతువులన్నింటి కంటే ఉత్కృష్టమైన దివ్య 'చిద్ధాతువు' (జ్ఞాన
చైతన్యం).
- సృష్టికర్తయైన
'ధాత' (చతుర్ముఖ
బ్రహ్మ) కంటే శ్రేష్ఠుడైనవాడు.
- సరళార్థం (రెండు
వేర్వేరు నామాలుగా తీసుకుంటే):
- 45. ధాతుః — కార్యకారణ ప్రపంచాన్ని ధరించే
చిత్-స్వరూపుడు.
- 46. ఉత్తమః — అందరికంటే ఎత్తైనవాడు, సర్వోత్కృష్టుడు, సకల జీవులను మించిన ఉత్కృష్ట
స్థితి కలవాడు.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములోని నామాలకు వ్రాసిన సంస్కృత
భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 23 వ భాగము 03-10 – 2026)
మూల శ్లోకము
శ్లో॥ అప్రమేయో హృషీకేశః పద్మనాభోఽమరప్రభుః ।
విశ్వకర్మా మనుస్త్వష్టా స్థవిష్ఠః స్థవిరో ధ్రువః ॥ 6 ॥
సంస్కృత శంకర భాష్యము
శం. భా. :- శబ్దాదిరహితత్వాన్న ప్రత్యక్షగమ్యః; నాప్యనుమానవిషయః, తద్వ్యాప్తలింగాభావాత్;
నాప్యుపమానసిద్ధః, నిర్భాగత్వేన
సాదృశ్యాభావాత్; నాప్యర్థాపత్తిగ్రాహ్యః, తద్వినానుపపద్యమానస్యాసంభవాత్; నాస్యభావగోచరః,
భావత్వేన సమ్మతత్వాత్, అభావసాక్షిత్వాచ్చ;
న షష్ఠప్రమాణస్య; నాపి శాస్త్రప్రమాణవేద్యః,
ప్రమాణజన్యాతిశయాభావాత్.
యద్యేవం శాస్త్రయోనిత్వం కథముచ్యతే? ప్రమాణాదిసాక్షిత్వేన
ప్రకాశస్వరూపస్య ప్రమాణావిషయత్వేఽపి అధ్యస్తాతద్రూపనివర్తకత్వేన
శాస్త్రప్రమాణకత్వమితి అప్రమేయః; సాక్షిరూపత్వాద్వా.
హృషీకాణీంద్రియాణి, తేషామీశః క్షేత్రజ్ఞరూపభాక్;
యద్వా ఇంద్రియాణి యస్య వశే వర్తంతే స పరమాత్మా హృషీకేశః;
యస్య వా సూర్యరూపస్య చంద్రరూపస్య చ జగత్ప్రీతికరా హృష్టాః కేశా
రశ్మయః స హృషీకేశః; 'సూర్యరశ్మిర్హరికేశః పురస్తాత్' ఇతి శ్రుతేః; పృషోదరాదిత్వాత్ సాధుత్వమ్. యథోక్తం
మోక్షధర్మే—
'సూర్యాచంద్రమసౌ శశ్వదం శుభిః కేశసంజ్ఞితైః ।
బోధయన్ స్వాపయంశ్చైవ జగదుత్తిష్ఠతే పృథక్ ॥
బోధనాత్ స్వాపనాచ్చైవ జగతో హర్షణం భవేత్ ।
అగ్నీషోమకృతైరేవం కర్మభిః పాండునందన ॥
హృషీకేశో మహేశానో వరదో లోకభావనః ॥' ఇతి.
సర్వజగత్కారణం పద్మం నాభౌ యస్య సః పద్మనాభః; 'అజస్య నాభావధ్యేకమర్పితమ్' ఇతి
శ్రుతేః.
అమరాణాం ప్రభుః అమరప్రభుః.
విశ్వం కర్మ క్రియా యస్య సః విశ్వకర్మా; క్రియత ఇతి
జగత్ కర్మ, విశ్వం కర్మ యస్యేతి వా; విచిత్రనిర్మాణశక్తిమత్త్వాద్వా
విశ్వకర్మా; త్వష్ట్రా సాదృశ్యాద్వా.
మననాత్ మనుః; 'నాన్యోఽతోఽస్తి మంతా' ఇతి శ్రుతేః; మంత్రో వా, ప్రజాపతిర్వా
మనుః.
సంహారసమయే సర్వభూతతనూర్కరణాత్ త్వష్టా; త్వక్షతేస్తనూకరణార్థాత్
తృచ్-ప్రత్యయః.
అతిశయేన స్థూలః స్థవిష్ఠః.
పురాణః స్థవిరః; 'త్వమేకం హ్యస్య స్థవిరస్య నామ'
ఇతి బహ్వృచాః; వయోవచనో వా; స్థిరత్వాత్ ధ్రువః; 'స్థవిరో ధ్రువః'
ఇత్యేకమిదం నామ సవిశేషణమ్.
ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యము & విశేష వివరణ
- 46. అప్రమేయః
- అర్థము: ఏ
ప్రమాణము చేతను కొలవడానికి లేదా గ్రహించడానికి వీలుకానివాడు.
- విశేష వివరణ: మన ఇంద్రియాలు శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస,
గంధాలనే గ్రహిస్తాయి. భగవంతునికి ఇవేవీ లేవు కాబట్టి ప్రత్యక్ష
ప్రమాణముతో తెలియలేము. లింగము (గుర్తు) లేకపోవడం వల్ల అనుమాన
ప్రమాణముతో (ఉదా: పొగను చూసి నిప్పును ఊహించినట్లు) తెలుసుకోలేము.
సాటియైన వస్తువు ఏదీ లేనందున ఉపమానముతో పోల్చలేము. ఆయన లేకుండా లోకమే
నిలువదు గనుక అర్థాపత్తికి లొంగడు. ఆయన సచ్చిదానంద భావస్వరూపుడు
కాబట్టి అభావ ప్రమాణము (లేకపోవడము) వర్తించదు.
ఈ విధంగా లౌకిక ప్రమాణాలన్నింటికీ అతీతుడు. స్వయంప్రకాశకుడైన పరమాత్మే
జ్ఞానమునకు, ప్రమాణాలకు సాక్షి. శాస్త్రాలు కూడా
భగవంతుని కొత్తగా ఒక వస్తువులా చూపించవు; ఆయనపై
కల్పించబడిన అజ్ఞానపు పొరలను మాత్రమే తొలగిస్తాయి.
- 47. హృషీకేశః
- అర్థము: ఇంద్రియములకు
ప్రభువు; లేదా దివ్యమైన కిరణములు కలవాడు.
- విశేష వివరణ: 'హృషీకములు' అంటే కన్ను, చెవి
మొదలైన ఇంద్రియాలు. వీటన్నింటినీ నియంత్రించే అధిపతి (ఈశుడు) పరమాత్ముడు.
- మరో
విశేషార్థం: సూర్యచంద్రుల కిరణాలకు 'కేశములు'
అని పేరు. సూర్యునిగా మేల్కొలుపుతూ, చంద్రునిగా
విశ్రాంతినిస్తూ సమస్త లోకానికి ఆనందాన్ని (హర్షాన్ని) పంచే కిరణాలు
(కేశములు) కలవాడు కావున 'హృషీకేశుడు'.
- 48. పద్మనాభః
- అర్థము: తన
నాభియందు (బొడ్డులో) జగత్తుకు కారణమైన పద్మము కలవాడు.
- విశేష వివరణ: సృష్టి ఆరంభంలో శ్రీమహావిష్ణువు నాభికమలం నుంచే
సమస్త సృష్టికర్తయైన చతుర్ముఖ బ్రహ్మ ఆవిర్భవించాడు. శ్రుతి కూడా పరమాత్మ
నాభియందే ఈ సమస్త విశ్వానికి మూలపద్మం ఉద్భవించిందని వెల్లడిస్తోంది.
- 49. అమరప్రభుః
- అర్థము: మరణము
లేని దేవతలకు నియామకుడు, ప్రభువు.
- విశేష వివరణ: 'అమరులు' అనగా ఇంద్రాది దేవతలు. వారు అమృతపానం
చేసి అమరత్వం పొందినప్పటికీ, వారికి ఆ అధికారములను,
రక్షణను అనుగ్రహించే నిజమైన అధినేత శ్రీమన్నారాయణుడే.
- 50. విశ్వకర్మా
- అర్థము: సమస్త
సృష్టి కార్యము ఎవరి చేత జరుగుతుందో ఆ జగన్నిర్మాత.
- విశేష వివరణ: ఈ విచిత్రమైన, అనంతమైన
విశ్వాన్ని చిత్రపటంలా నిర్మించిన శిల్పి భగవంతుడే. విశ్వమంతా ఆయన సృష్టి
వ్యాపారమే లేదా దేవశిల్పి అయిన త్వష్టతో సమానమైన నిర్మాణశక్తి గలవాడు.
- 51. మనుః
- అర్థము: నిరంతరం
మననము చేయువాడు; మంత్రస్వరూపుడు
లేదా ప్రజాపతి.
- విశేష వివరణ: 'మననము' అంటే అంతర్దృష్టితో ఆలోచించుట. పరమాత్మ
తన సంకల్ప మాత్రంచేతనే సమస్తాన్ని వీక్షిస్తాడు ('నాన్యో౽తోఽస్తి
మంతా' — ఆయనను మించిన ఆలోచనాపరుడు మరొకడు లేడు). సమస్త
వేదమంత్రాల అంతరార్థం మరియు ప్రజాపతులను నడిపించే చైతన్యం కూడా ఆయనే.
- 52. త్వష్టా
- అర్థము: ప్రళయ
కాలంలో సమస్త విశ్వాన్ని సూక్ష్మరూపంలోకి తెచ్చేవాడు (సంహారక కర్త).
- విశేష వివరణ: 'త్వక్ష' ధాతువుకు సూక్ష్మముగా చేయుట
(తనూకరణము) అని అర్థం. సృష్టి ముగింపు సమయంలో స్థూలమైన సమస్త ప్రాణికోటిని,
ప్రపంచాన్ని తనలోకి ఉపసంహరించి అతి సూక్ష్మమైన కారణ రూపంలోకి
మార్చివేసేవాడు.
- 53. స్థవిష్ఠః
- అర్థము: అత్యంత
స్థూలమైనవాడు / బ్రహ్మాండ స్వరూపుడు.
- విశేష వివరణ: సమస్త అండపిండ బ్రహ్మాండాలు, నక్షత్రాలు, లోకాలు
ఆయన శరీరములోనే ఇమిడి ఉన్నాయి. విరాట్ పురుషుడిగా అనంత పరిమాణముతో వ్యాపించి
ఉన్నవాడు.
- 54. స్థవిరో
ధ్రువః
- అర్థము: అనాదియైనవాడు
మరియు శాశ్వతముగా నిశ్చలముగా ఉండువాడు.
- విశేష వివరణ: ఇది విశేషణముతో కూడిన ఒకే నామము. 'స్థవిరః' అనగా
ప్రాచీనుడు, ఆదిపురుషుడు (కాలానికి అతీతుడైన
పెద్దవాడు). 'ధ్రువః' అనగా
నాశనము లేని స్థిరమైన తత్త్వము. కాలప్రవాహంలో మార్పు చెందకుండా, పుట్టుక-చావులనే వికారాలు లేకుండా ఎల్లప్పుడూ ఒక్కరీతిగా నిలిచి
ఉండే సత్యం పరమాత్మ.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములోని నామాలకు వ్రాసిన సంస్కృత
భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 24 వ భాగము 04-10 – 2026)
శ్రీ విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రము – శ్లోకము 10 (నామములు 55 – 63)
మూల శ్లోకము
శ్లో॥ అగ్రాహ్యః శాశ్వతః కృష్ణో లోహితాక్షః ప్రతర్దనః |
ప్రభూతస్త్రికకుబ్ధామ పవిత్రం మంగళం పరమ్ || 10 ||
శ్రీ శంకర భాష్యము
శం. భా. :-
కర్మేంద్రియైర్న గృహ్యతే ఇతి అగ్రాహ్యః; "యతో
వాచో నివర్తన్తే అప్రాప్య మనసా సహ" ఇతి శ్రుతేః |
శశ్వత్ సర్వేషు కాలేషు భవతీతి శాశ్వతః; "శాశ్వతం
శివమచ్యుతమ్" ఇతి శ్రుతేః |
"కృషిర్భూవాచకః శబ్దో ణశ్చ నిర్వృతివాచకః |
విష్ణుస్తద్భావయోగాచ్చ కృష్ణో భవతి శాశ్వతః ||"
ఇతి వ్యాసవచనాత్ సచ్చిదానందాత్మకః కృష్ణః; కృష్ణవర్ణాత్మకత్వాద్వా కృష్ణః;
"కృషామి పృథివీం పార్థ భూత్వా కార్ష్ణాయసో హలః |
కృష్ణో వర్ణశ్చ మే యస్మాత్ తస్మాత్కృష్ణోऽహమర్జున ||" ఇతి మహాభారతే |
లోహితే అక్షిణీ యస్యేతి లోహితాక్షః; "అసౌ
వృషభో లోహితాక్షః" ఇతి శ్రుతేః |
ప్రలయే భూతాని ప్రతర్దయతి హినస్తీతి ప్రతర్దనః |
జ్ఞానైశ్వర్యాదిగుణైః సంపన్నః ప్రభూతః |
ఊర్ధ్వాధోమధ్యభేదేన తిసృణాం కకుభామపి ధామేతి త్రికకుబ్ధామ |
యేన పునాతి యో వా పునాతి ఋషిర్దేవతా వా తత్ పవిత్రమ్; "పునః సంజ్ఞాయామ్", "కర్తరి
చర్షిదేవతయోః" ఇతి భగవత్పాణినిస్మరణాత్ ఇత్ర-ప్రత్యయః |
"అశుభాని నిరాచష్టే తనోతి శుభసంతతిమ్ |
స్మృతిమాత్రేణ యత్పుంసాం బ్రహ్మ తన్మంగళం విదుః ||"
ఇతి శ్రీవిష్ణుపురాణవచనాత్ కల్యాణరూపత్వాద్వా మంగళమ్; పరమ్ - సర్వభూతేభ్యః ఉత్కృష్టం బ్రహ్మ; మంగళం పరమ్ - ఇత్యేకమిదం నామ సవిశేషణమ్ ||
సులభ తాత్పర్య విశేషాలు
- 55. అగ్రాహ్యః
వాక్కులకు, మనస్సుకు మరియు ఏ కర్మేంద్రియములకు
అందనివాడు. "ఎక్కడినుండి వాక్కులు మనస్సుతో కూడి పరమాత్మను అందుకోలేక
వెనుదిరుగుతాయో" అన్న ఉపనిషత్ వాక్యము ప్రకారం భౌతిక ఇంద్రియాలతో
పట్టుకోవడానికి సాధ్యపడనివాడు కావున 'అగ్రాహ్యః'.
- 56. శాశ్వతః
సర్వ కాలములయందు (భూత, భవిష్యత్, వర్తమాన కాలాలలో) ఎల్లప్పుడూ ఒక్కరూపమున ఉండేవాడు. "శాశ్వతమైనవాడు,
మంగళప్రదుడు, చ్యుతి లేనివాడు" అను
శ్రుతి వాక్యముచే పరమాత్మ 'శాశ్వతుడు'.
- 57. కృష్ణః
వ్యాస మహర్షి వచనము ప్రకారం ‘కృష’ అనగా సత్తా (ఉనికి), ‘ణ’ అనగా ఆనందము. సత్ మరియు ఆనంద స్వరూపములతో నిండిన
‘సచ్చిదానందమూర్తి’ కావున 'కృష్ణుడు'. అలాగే,
నల్లని శ్యామల వర్ణము కలవాడు. మహాభారతంలో శ్రీకృష్ణుడు స్వయంగా –
"ఓ అర్జునా! నల్లని ఇనుప నాగలిగా మారి నేను భూమిని దున్నుతాను; నా శరీర వర్ణము కూడా నలుపు కావున నన్ను కృష్ణుడంటారు" అని తెలిపాడు.
- 58. లోహితాక్షః
ఎర్రనైన, అందమైన కన్నులు కలవాడు. "ఎర్రని
నేత్రములు గల దివ్య పురుషుడు" అను శ్రుతి ప్రమాణముచే పరమాత్మ 'లోహితాక్షుడు'.
- 59. ప్రతర్దనః
ప్రలయకాలమందు సమస్త ప్రాణులను, సకల చరాచర సృష్టిని తనయందు
ఉపసంహరింపజేసుకొనేవాడు (నాశనము చేసేవాడు) కావున 'ప్రతర్దనః'.
- 60. ప్రభూతః
జ్ఞానము, బలము, ఐశ్వర్యము,
వీర్యము, శక్తి, తేజస్సు
వంటి దివ్య కల్యాణ గుణములతో పరిపూర్ణుడు కావున 'ప్రభూతః'
అనబడును.
- 61. త్రికకుబ్ధామ
పై భాగము (ఊర్ధ్వ), కింది భాగము (అధః), మధ్య భాగము అను మూడు దిక్కులకు (సమస్త లోకాలకు) పరమ ఆశ్రయుడైనవాడు కావున 'త్రికకుబ్ధామ'.
- 62. పవిత్రమ్
తనను స్మరించినంతనే పవిత్రము చేసేవాడు. దేనిచేత పవిత్రులవుతారో ఆ మంత్రము (ఋషి
రూపము) మరియు ఎవరు పవిత్రము చేస్తారో ఆ ఆరాధ్య దైవము తానే అయినవాడు కావున 'పవిత్రమ్'.
- 63. మంగళం
పరమ్
ఇది విశేషణంతో కూడిన ఒకే నామము. కేవలం స్మరించినంత మాత్రము చేతనే మానవుల
అశుభాలను పోగొట్టి, శుభ పరంపరను చేకూర్చే పరమ
పవిత్రమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపము. సమస్త జీవులకంటె అత్యున్నతమైన శ్రేష్ఠ కల్యాణరూపుడు
కావున 'మంగళం పరమ్' అని
పిలువబడుచున్నాడు.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములోని నామాలకు వ్రాసిన సంస్కృత
భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 25 వ భాగము 05-10 – 2026)
మూల శ్లోకము (21వ శ్లోకము)
శ్లో|| ఈశానః ప్రాణదః ప్రాణో జ్యేష్ఠః శ్రేష్ఠః
ప్రజాపతిః |
హిరణ్యగర్భో భూగర్భో మాధవో మధుసూదనః || 21
సంస్కృత శంకర భాష్యము (సవరించిన పాఠము)
శం. భా. :-
- ఈశానః — సర్వభూతనియంతృత్వాత్ ఈశానః।
- ప్రాణదః — ప్రాణాన్ దదాతి చేష్టయతీతి వా ప్రాణదః, "కో హ్యేవాన్యాత్ కః ప్రాణ్యాత్" ఇతి శ్రుతేః। యద్వా, ప్రాణాన్ కాలాత్మనా ద్యతి ఖండయతీతి ప్రాణదః। ప్రాణాన్ దీపయతి
శోధయతీతి వా, ప్రాణాన్ దదాతి లూనాతీతి వా ప్రాణదః।
- ప్రాణః — ప్రాణితీతి ప్రాణః, క్షేత్రజ్ఞః,
పరమాత్మా వా "ప్రాణస్య ప్రాణమ్" ఇతి శ్రుతేః,
ముఖ్యప్రాణో వా।
- జ్యేష్ఠః — వృద్ధతమో జ్యేష్ఠః, "జ్య
చ" ఇత్యధికారే "వృద్ధస్య చ" ఇతి వృద్ధశబ్దస్య
జ్యాదేశవిధానాత్। సర్వకారణత్వాద్వా జ్యేష్ఠః।
- శ్రేష్ఠః — ప్రశస్యతమః శ్రేష్ఠః, "ప్రశస్యస్య
శ్రః" ఇతి శ్రాదేశవిధానాత్। "ప్రాణో వావ జ్యేష్ఠశ్చ
శ్రేష్ఠశ్చ" ఇతి శ్రుతేః ముఖ్యప్రాణో వా, "శ్రేష్ఠశ్చ"
ఇత్యధికరణసిద్ధత్వాత్। సర్వాతిశయత్వాద్వా శ్రేష్ఠః।
- ప్రజాపతిః — ఈశ్వరత్వేన సర్వాసాం ప్రజానాం పతిః ప్రజాపతిః।
- హిరణ్యగర్భః — హిరణ్మయాండాంతర్వర్తిత్వాత్ హిరణ్యగర్భో బ్రహ్మా
విరించిః తదాత్మా, "హిరణ్యగర్భః
సమవర్తతాగ్రే" ఇతి శ్రుతేః।
- భూగర్భః — భూః గర్భే యస్య సః భూగర్భః।
- మాధవః — మాయాః శ్రియః ధవః పతిః — మాధవః।
మధువిద్యయావబోధ్యత్వాద్వా మాధవః। "మౌనాద్ధ్యానాచ్చ యోగాచ్చ విద్ధి భారత
మాధవమ్" ఇతి వ్యాసవచనాద్వా మాధవః।
- మధుసూదనః — మధునామానమసురం సూదితవానితి మధుసూదనః।
"కర్ణమలోద్భవం చాపి మధుం నామ మహాసురమ్ |
బ్రహ్మణోఽపచితం కుర్వన్ జఘాన పురుషోత్తమః ||
తస్య తాత వధాదేవ దేవదానవమానవాః |
మధుసూదన ఇత్యాహుః ఋషయశ్చ జనార్దనమ్ ||"
— ఇతి మహాభారతే।
నామ వివరణ – తాత్పర్య విశేషాలు
64. ఈశానః
- అర్థం: సమస్త ప్రాణులను, సకల
లోకాలను శాసించేవాడు, నియంత్రించేవాడు.
- విశేషం: పరమేశ్వరుడు సమస్త సృష్టిని తన అధీనంలో ఉంచుకొని నడిపించే ‘సర్వనియంత’
కాబట్టి ఆయన ‘ఈశానః’ అని పిలువబడుతున్నాడు.
65. ప్రాణదః
- అర్థం: ప్రాణాన్ని, శక్తిని
ఇచ్చేవాడు; లయకాలంలో ఉపసంహరించేవాడు.
- విశేషం:
- సమస్త
జీవులకు జీవకళను, ప్రాణవాయువును
ప్రసాదించి, వాటి చేష్టలను నడిపించేవాడు ఆయనే ("ఆ
పరమాత్మ చైతన్యం లేకపోతే ఎవరు మాత్రం శ్వాసించగలరు, జీవించగలరు?"
అని శ్రుతి వచనం).
- ప్రాణాలకు
తేజస్సును (దీప్తిని) ఇచ్చి, వాటిని
పవిత్రం (శోధన) చేసేవాడు.
- కాలరూపుడై
జీవుల ఆయువు తీరినప్పుడు ప్రాణాలను హరించేవాడు (ఖండించేవాడు / లూనాతి) కూడా
ఆయనే.
66. ప్రాణః
- అర్థం: ప్రాణ స్వరూపుడు.
- విశేషం:
- శరీరంలో
ఉచ్ఛ్వాస-నిఃశ్వాసాల రూపంలో ప్రాణవ్యాపారం సాగించే క్షేత్రజ్ఞుడు (జీవాత్మ).
- "ప్రాణానికే
ప్రాణమైనవాడు" అను శ్రుతి ప్రమాణం ప్రకారం సమస్త జీవులకు జీవనాధారమైన
పరమాత్మ.
- శరీరంలోని
ఇంద్రియాలన్నింటిలో ప్రధానమైన ‘ముఖ్యప్రాణం’ కూడా పరమాత్మ స్వరూపమే.
67. జ్యేష్ఠః
- అర్థం: అందరికంటే పెద్దవాడు, వృద్ధతముడు.
- విశేషం:
- వ్యాకరణ
సూత్రాల ప్రకారం ‘వృద్ధ’ శబ్దానికి ఉత్తమ రూపం ‘జ్యేష్ఠ’.
- సమస్త
సృష్టికి ఆద్యుడు, సకల
జగత్తుకు మూలకారణమైనవాడు కాబట్టి కాలం కంటే ముందే ఉన్న ఆ భగవంతుడే అందరికంటే
‘జ్యేష్ఠుడు’.
68. శ్రేష్ఠః
- అర్థం: అందరిలో అత్యంత ప్రశంసనీయుడు, ఉత్తమోత్తముడు.
- విశేషం:
- గుణగణాలలో, మహిమలో అందరినీ మించినవాడు
(సర్వాతిశయుడు).
- "ప్రాణో
వావ జ్యేష్ఠశ్చ శ్రేష్ఠశ్చ" అను శ్రుతి వాక్యం ప్రకారం, శరీరేంద్రియాలలో ప్రాణం వలె, విశ్వంలో పరమాత్మ
అత్యున్నతుడు.
69. ప్రజాపతిః
- అర్థం: సకల ప్రజలకు (సృష్టిలోని సమస్త జీవులకు) పాలకుడు, రక్షకుడు.
- విశేషం: సకల జగత్తుకు పరమేశ్వరుడై ఉండి, ప్రజలందరినీ
రక్షిస్తూ పరిపాలించే అధిపతి.
70. హిరణ్యగర్భః
- అర్థం: హిరణ్మయమైన (బంగారు వర్ణపు) బ్రహ్మాండము గర్భమునందు కలవాడు లేదా
బ్రహ్మదేవుని స్వరూపమైనవాడు.
- విశేషం: సృష్టి ఆరంభంలో సమస్త విశ్వం హిరణ్మయాండ రూపంలో ఉన్నప్పుడు, దానికి అంతర్వర్తియై నిలిచిన బ్రహ్మదేవుడు
(హిరణ్యగర్భుడు) ఆ పరమాత్మ రూపమే ("హిరణ్యగర్భః సమవర్తతాగ్రే" అని
వేదం చెబుతోంది).
71. భూగర్భః
- అర్థం: భూమిని తన గర్భంలో ధరించినవాడు.
- విశేషం: భూమండలముతో సహా సమస్త లోకాలను తన కడుపులో దాచుకొని రక్షించే
జగద్రక్షకుడు.
72. మాధవః
- అర్థం: లక్ష్మీపతి; జ్ఞానగమ్యుడు.
- విశేషం:
- ‘మా’
అనగా లక్ష్మీదేవి; ‘ధవః’ అనగా భర్త — లక్ష్మీదేవికి
పతియైన శ్రీమహావిష్ణువు.
- ఉపనిషత్తులలో
చెప్పబడిన పరమ పవిత్రమైన ‘మధువిద్య’ ద్వారా తెలుసుకోదగినవాడు.
- "మౌనము,
ధ్యానము, యోగ సాధన ద్వారా మాత్రమే
మాధవుడిని తెలుసుకోగలవు" అని మహాభారతంలో వ్యాస మహర్షి చెప్పినట్లుగా,
అంతఃశోధన ద్వారా సాక్షాత్కరించేవాడు.
73. మధుసూదనః
- అర్థం: ‘మధు’ అనే రాక్షసుడిని సంహరించినవాడు.
- విశేషం: బ్రహ్మదేవుని రక్షించడం కోసం, తన
చెవి గులిమి (కర్ణమలము) నుండి ఉద్భవించిన 'మధు' అనే భయంకరమైన అసురుడిని శ్రీమహావిష్ణువు సంహరించాడు. ఆ రాక్షస సంహారం
కారణంగా దేవతలు, మునులు, మానవులు
ఆయన్ను ప్రేమతో ‘మధుసూదనుడు’ అని స్తుతించారు. దీనికి మహాభారత వచనం ప్రమాణంగా
ఉంది
శ్లోక తాత్పర్యం
తాత్పర్యము
పురుషోత్తముడైన శ్రీమహావిష్ణువు తన కర్ణమలము
(చెవి గులిమి) నుండి పుట్టినట్టి 'మధువు' అనే
భయంకరమైన మహా రాక్షసుడిని బ్రహ్మదేవునికి మేలు చేయడానికై సంహరించెను. ఓ నాయనా! ఆ
మధు రాక్షసుని వధించిన కారణము చేతనే దేవతలు, దానవులు,
మానవులు మరియు మహర్షులందరూ ఆ జనార్దనుని ‘మధుసూదనుడు’ అని కీర్తించిరి.
- పౌరాణిక నేపథ్యం:
సృష్టి ఆరంభంలో శ్రీమహావిష్ణువు యోగనిద్రలో
ఉన్నప్పుడు ఆయన కర్ణమలము నుండి మధువు, కైటభుడు అనే ఇద్దరు రాక్షసులు ఉద్భవించారు. వారు వేదాలను అపహరించి, బ్రహ్మదేవుని పీడించసాగారు. అప్పుడు బ్రహ్మదేవుని ప్రార్థనను
మన్నించి, ఆయనకు ప్రియము (ఉపకారము) చేయుటకై భగవంతుడు ఆ
మధు-కైటభులను సంహరించాడు.
- అపచితం శబ్దార్థం:
'అపచితం' అనగా
పూజ, సత్కారము లేదా ప్రియమైన పని. బ్రహ్మదేవుని గౌరవాన్ని,
వేదాలను కాపాడి ఆయన కోరికను నెరవేర్చాడు కాబట్టి
"బ్రహ్మణోఽపచితం కుర్వన్" అని వ్యాసుల వారు వర్ణించారు.
- ఆధ్యాత్మిక అంతరార్థం:
బాహ్యార్థంలో మధు రాక్షస సంహారమైనప్పటికీ, అంతరార్థంలో ‘మధు’ అనగా ఇంద్రియ లోలత్వం మరియు తమస్సు (అజ్ఞానం). ఆ అజ్ఞానాన్ని, ఇంద్రియ వ్యామోహాన్ని సంహరించి (సూదనము చేసి) జీవునిలో జ్ఞానదీప్తిని
కలిగించే పరమాత్మ కావున కూడా ఆయన మధుసూదనుడు.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములోని నామాలకు వ్రాసిన సంస్కృత భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 26 వ భాగము 06-10 – 2026)
మూల శ్లోకము
శ్లో॥ ఈశ్వరో విక్రమీ ధన్వీ మేధావీ విక్రమః క్రమః | అనుత్తమో దురాధర్షః కృతజ్ఞః కృతిరాత్మవాన్ ||
శంకర భాష్యము (సంస్కృత మూలం)
సర్వశక్తిమత్తయా ఈశ్వరః। విక్రమః శౌర్యమ్। ఉద్యోగాత్ విక్రమీ, ధనురస్యాస్తీతి ధన్వీ, వ్రీహ్యాదిత్వాత్ చినిప్రత్యయః, 'రామః శస్త్రభృతామహమ్' ఇతి భగవద్వచనాత్। మేధా- బహుగ్రంథధారణసామర్థ్యమ్, సా యస్యాస్తి స మేధావీ, 'అస్మాన్మయా మేధా స్రజో వినిః' ఇతి పాణినివచనాత్ వివిప్రత్యయః, ఓచక్రమే జగత్ విశ్వమ్, తేన విక్రమః। వినా గరుడేన పక్షిణా క్రమాద్వా। క్రమణాత్ క్రమహేతుత్వాద్వా క్రమః। 'క్రానే విష్ణుమ్' ఇతి మనువచనాత్। అవిద్యమాన ఉత్తమో యస్మాత్సః అనుత్తమః 'యస్మాన్నాపరమస్తి కిఞ్చిత్' ఇతి శ్రుతేః, 'న త్వత్సమోఽభ్యధికోఽన్యః' ఇతి స్మృతేశ్చ। దైత్యాదిభిః ధర్షయితుం న శక్యత ఇతి దురాధర్ష్యః, ప్రాణినాం పుణ్యాపుణ్యాత్మకం కర్మ కృతం జానాతీతి కృతజ్ఞః। పత్రపుష్పాధికమర్పయమపి ప్రయచ్ఛతాం మోక్షం దదాతీతి వా। పురుషప్రయత్నః కృతిః, క్రియా వా, సర్వాధికత్వాత్ తదాధారతయా న లక్ష్యతే కృత్యా ఇతి వా కృతిః, స్వమహిమప్రతిష్ఠితత్వాత్ ఆత్మవాన్, ‘స భగవః కస్మిన్ ప్రతిష్ఠిత ఇతి స్వే మహిమ్ని' ఇతి శ్రుతేః॥
తాత్పర్య విశేషాలు
74. ఈశ్వరః: పరమాత్మ సర్వశక్తిమత్త్వ ధర్మము చేత ‘ఈశ్వరః’ (అన్నింటిపై అధికారము కలవాడు) అని చెప్పబడుచున్నాడు.
75. విక్రమీ: శౌర్యము (పరాక్రమము) కలవాడు కావున ‘విక్రమీ’ అని కీర్తింపబడుచున్నాడు.
76. ధన్వీ: "నేను శస్త్రధారులలో రామచంద్రుడను" (రామః శస్త్రభృతామహమ్) అను భగవద్వచనానుసారము ధనుస్సును ధరించినవాడు కావున ‘ధన్వీ’ అనబడుచున్నాడు.
77. మేధావీ: అధిక గ్రంథములను, విషయములను గ్రహించి ధరించు సామర్థ్యము (జ్ఞాపకశక్తి) గలవాడు కావున ‘మేధావీ’ అని చెప్పబడుచున్నాడు.
78. విక్రమః: ఈ సమస్త విశ్వమును తన పాదములతో ఆక్రమించినవాడు; లేదా ‘వి’ అనగా గరుత్మంతుడు, ఆ గరుడునిపై సంచరించువాడు ‘విక్రమ’ శబ్ద వాచ్యుడవుతున్నాడు.
79. క్రమః: 'క్రానే విష్ణుమ్' అను మనువచనానుసారము బాహ్యాకాశాదులయందు ఏకత్వధారణను చెప్పుచు, పాదేంద్రియమందు విష్ణువును భావింపవలెననుటచే గమన క్రియకు (నడకకు లేదా సృష్టి క్రమమునకు) హేతువైనవాడు కనుక ‘క్రమః’ అనబడును.
80. అనుత్తమః: ఎవనికంటెను ఉత్తముడు (శ్రేష్ఠుడు) లేడో ఆతడు ‘అనుత్తమః’ అని చెప్పబడును. ఈ విషయము "యస్మాత్పరమస్తి కిఞ్చిత్" అను శ్రుతి వలనను, "న త్వత్సమోఽభ్యధికోఽన్యః" అను స్మృతి వలనను సిద్ధమగుచున్నది.
81. దురాధర్షః: దైత్యాదులచేత తిరస్కరింపబడుటకు లేదా జయింపబడుటకు శక్యము కానివాడగుటచే ‘దురాధర్షః’ యనబడును.
82. కృతజ్ఞః: ప్రాణులచే చేయబడిన పుణ్యపాప కర్మలను బాగుగా ఎరుగువాడు. మరియు, భక్తులు అల్పముగా సమర్పించిన పత్రము (ఆకు), పుష్పము (పూవు) మొదలైన వాటికి కూడా ప్రసన్నుడై మోక్షమును ఇచ్చువాడు కావున ‘కృతజ్ఞః’ అని కీర్తింపబడుచున్నాడు.
83. కృతిః: పురుష ప్రయత్నము లేదా సమస్త క్రియలు ‘కృతిః’ అని చెప్పబడును. సర్వాత్మికుడగుటచే సమస్తమునకు ఆధారభూతుడై, క్రియలచే లక్షింపబడువాడు కావున ‘కృతిః’ శబ్ద వాచ్యుడైనాడు.
84. ఆత్మవాన్: “భగవానుడు దేనియందు ప్రతిష్ఠితుడైయున్నాడు? తన మహిమయందే ప్రతిష్ఠితుడైయున్నాడు” ("స భగవః కస్మిన్ ప్రతిష్ఠిత ఇతి స్వే మహిమ్ని") అను శ్రుతి చెప్పినట్లు, స్వమహిమయందే నిరంతరము ప్రతిష్ఠితుడైయుండుట చేత పరమాత్మ ‘ఆత్మవాన్’ అని కొనియాడబడుచున్నాడు.
శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు విష్ణు సహస్ర నామములోని నామాలకు వ్రాసిన సంస్కృత
భాష్యము, దాని తెలుగు వివరణ ( 27 వ భాగము 07-10 – 2026)
మూల శ్లోకము
శ్లో॥
సురేశః శరణం శర్మ విశ్వరేతాః ప్రజాభవః |
అహః సంవత్సరో వ్యాలః ప్రత్యయః సర్వదర్శనః || 93 ||
శ్రీ శంకర భాష్యము (మూల రూపం)
సురేశః: సురాణాం దేవానామీశః సురేశః, 'సు' ఉపపదో వా 'రా'
ధాతుః; శోభనవాతౄణా మీశః సురేశః.
శరణమ్: ఆర్తానామ్ ఆర్తిహరణత్వాత్ శరణమ్.
శర్మ: పరమానందరూపత్వాత్ శర్మ.
విశ్వరేతాః: విశ్వస్య కారణత్వాత్ విశ్వరేతాః.
ప్రజాభవః: సర్వాః ప్రజా యత్సకాశాదుద్భవంతి స ప్రజాభవః.
అహః: ప్రకాశరూపత్వాత్ అహః.
సంవత్సరః: కాలాత్మనా స్థితో విష్ణుః సంవత్సర ఇత్యుక్తః.
వ్యాలః: వ్యాలవత్ గ్రహీతుమశక్యత్వాత్ వ్యాలః.
ప్రత్యయః: ప్రతీతిః ప్రజ్ఞా ప్రత్యయః, 'ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ' ఇతి శ్రుతేః.
సర్వదర్శనః: సర్వాణి దర్శనాత్మకాని అక్షీణి యస్య సః
సర్వదర్శనః. సర్వాత్మకత్వాత్ 'విశ్వతశ్చక్షుః', 'విశ్వతోముఖః' ఇతి శ్రుతేః.
విశేషాలు
ఈ నామములు భగవానుని యొక్క దివ్య మహత్యాన్ని, ఆయన
సర్వవ్యాప్త రూపాన్ని చక్కగా వివరిస్తున్నాయి:
85. సురేశః: దేవతలందరికీ అధిపతి (ఈశుడు) విష్ణుమూర్తి. సకల
శుభములను అనుగ్రహించువాడు కావడం వలన ఆయన్ను 'సురేశుడు' అని
పిలుస్తారు.
86. శరణమ్: సంసార తాపత్రయాలతో బాధపడుతూ, తనను వేడుకునే ఆర్తుల యొక్క దుఃఖాలను (ఆర్తిని) పూర్తిగా
హరించేవాడు గనుక ఆయన 'శరణుడు' (రక్షకుడు).
87. శర్మ: భక్తులకు నిత్యమైన, శాశ్వతమైన పరమానంద రూపాన్ని ప్రసాదించేవాడు లేదా స్వయంగా
పరమానంద స్వరూపుడే అయినవాడు 'శర్మ'.
88.విశ్వరేతాః: ఈ సంచరాచర జగత్తు మొత్తానికి (విశ్వమునకు)
మూలకారణమైన బీజస్వరూపుడు విష్ణువు. అందుకే ఆయనను 'విశ్వరేతాః' అంటారు.
89.ప్రజాభవః: సకల ప్రజలు, జీవకోటి ఎవరి నుండి ఉద్భవించాయో, ఏ పరమాత్మ వలన
సమస్త సృష్టి పుట్టిందో, ఆ మూల పురుషుడు
'ప్రజాభవః'.
90. అహః: 'అహః' అంటే పగలు లేదా
ప్రకాశము అని అర్థం. ప్రకాశరూపుడై జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేవాడు కనుక భగవానుడు 'అహః' రూపంలో
వర్ణించబడ్డాడు.
91. సంవత్సరః: కాలరూపుడై, కాలాన్ని శాసించేవాడై, సమస్త కాల
చక్రంలోనూ వ్యాపించియున్న భగవానుడే 'సంవత్సర' స్వరూపుడు.
92. వ్యాలః: భయంకరమైన సర్పము (వ్యాలము) చేతికి చిక్కనట్లే, అంతుచిక్కనిది మరియు యోగుల మనసులకు కూడా సులభంగా పట్టుపడని
పరతత్వ స్వరూపం ఆయనది; అందుకే ఆయనను 'వ్యాలః' అన్నారు.
93. ప్రత్యయః: అనుభవపూర్వకమైన జ్ఞానము లేదా శుద్ధ ప్రజ్ఞా
స్వరూపుడు విష్ణువు. "ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ" అనే వేద వాక్యం ఈ చైతన్య
తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
94. సర్వదర్శనః: సమస్త లోకాలను చూసే నేత్రములు (దర్శన సాధనములు)
కలిగినవాడు మరియు సర్వాత్మకుడు. "విశ్వతశ్చక్షుః" (అన్ని వైపులా కళ్ళు
కలిగిన సర్వవ్యాపి) అనే శ్రుతి ప్రకారం భగవానుడే సమస్త జగత్తును దర్శించేవాడు.
మూల శ్లోకము (11వ శ్లోకం):
శ్రీ శంకర భాష్యము (సంస్కృతం - ):
అజః (95): న జాయత ఇత్యజః; "న జాతో న జనిష్యతే" ఇతి శ్రుతేః। "న హి జాతో న జాయేऽహం న జనిష్యే కదాచన। క్షేత్రజ్ఞః సర్వభూతానాం తస్మాదహమజః స్మృతః॥" ఇతి మహాభారతే।
సర్వేశ్వరః (96): సర్వేషామీశ్వరాణామీశ్వరః సర్వేశ్వరః; "ఏష సర్వేశ్వరః" ఇతి శ్రుతేః।
సిద్ధః (97): నిత్యనిష్పన్నరూపత్వాత్ సిద్ధః।
సిద్ధిః (98): సర్వవస్తుషు సంవిద్రూపత్వాత్, నిరతిశయరూపత్వాత్, ఫలరూపత్వాద్వా సిద్ధిః; స్వర్గాదీనాం వినాశిత్వాదఫలత్వమ్।
సర్వాదిః (99): సర్వభూతానామాదికారణత్వాత్ సర్వాదిః।
అచ్యుతః (100): స్వరూపసామర్థ్యాత్ న చ్యుతో, న చ్యవతే, న చ్యవిష్యతే ఇత్యచ్యుతః; "శాశ్వతం శివమచ్యుతమ్" ఇతి శ్రుతేః; తథా చ భగవద్వచనమ్— "యస్మాన్న చ్యుతపూర్వోऽహమచ్యుతస్తేన కర్మణా" ఇతి। (ఇతి నామ్నాం శతమాద్యం విదితమ్)।
వృషాకపిః (101): వర్షణాత్ సర్వకామానాం ధర్మో వృషః; కాత్ తోయాత్ భూమిమపాదితి కపిర్వరాహః; వృషరూపత్వాత్ కపిరూపత్వాచ్చ వృషాకపిః। "కపిర్వరాహః శ్రేష్ఠశ్చ ధర్మశ్చ వృష ఉచ్యతే। తస్మాద్వృషాకపిం ప్రాహ కాశ్యపో మాం ప్రజాపతిః॥" ఇతి మహాభారతే।
అమేయాత్మా (102): ఇయానితి మాతుం పరిచ్ఛేత్తుం న శక్యతే ఆత్మా యస్యేత్యమేయాత్మా।
సర్వయోగవినిఃసృతః (103): సర్వసంబంధనిర్గతః సర్వయోగవినిఃసృతః; "అసంగో హ్యయం పురుషః" ఇతి శ్రుతేః; యోగశాస్త్రోక్తాద్వా యోగాదపగతత్వాద్వా।
95. అజః
తాత్పర్యం: జన్మ లేనివాడు.
విశేషం: "న జాతో న జనిష్యతే" (ఆయన పుట్టలేదు, ఇకపై పుట్టబోడు) అని వేదం చెబుతోంది. మహాభారతంలో శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ స్వయంగా ఇలా పేర్కొన్నాడు: "నేను ఎప్పుడూ పుట్టలేదు, ఇప్పుడు పుట్టడం లేదు, భవిష్యత్తులోనూ పుట్టను. సమస్త ప్రాణుల యందు క్షేత్రజ్ఞుడనై (సాక్షిగా) ఉన్నందువల్ల నన్ను 'అజుడు' అని పిలుస్తారు".
96. సర్వేశ్వరః
తాత్పర్యం: సమస్త ఈశ్వరులకూ పరమ ఈశ్వరుడు.
విశేషం: బ్రహ్మ, రుద్రాది లోకపాలకులందరికీ సర్వోన్నత ప్రభువు ఆ నారాయణుడే. "ఏష సర్వేశ్వరః" అని శ్రుతి వచనం.
97. సిద్ధః
తాత్పర్యం: సాధనలతో పనిలేకుండా నిత్య స్వయంసిద్ధుడై వెలుగొందువాడు.
విశేషం: జీవులవలె తపస్సు, కర్మల ద్వారా పరిపూర్ణత పొందాల్సిన అవసరం లేనివాడు; సహజంగానే నిత్య పరిపూర్ణ స్వరూపుడు.
98. సిద్ధిః
తాత్పర్యం: పరమ జ్ఞాన స్వరూపుడు, అంతిమ ఫల స్వరూపుడు.
విశేషం: సమస్త వస్తువులలోనూ ప్రకాశించే చైతన్యం (సంవిత్) ఆయనే. మిగిలిన స్వర్గాది భోగాలు కాలక్రమేణా నశించేవి కాబట్టి అవి నిజమైన ఫలాలు కావు; శాశ్వతమైన పరమానంద మోక్ష ఫలమే సిద్ధి, అదే పరమాత్మ స్వరూపం.
99. సర్వాదిః
తాత్పర్యం: సమస్త సృష్టికి మూలకారణమైనవాడు.
విశేషం: సర్వ భూతాలకు, పంచభూతాలకు సృష్టికి పూర్వమే ఉండి, అన్నింటికీ ఆద్యుడైన పరబ్రహ్మము.
100. అచ్యుతః
తాత్పర్యం: తన స్వరూప స్వభావాల నుండి ఎన్నడూ జారనివాడు (చ్యుతి లేనివాడు).
విశేషం: గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తులలో తన సహజ దివ్య సామర్థ్యాల నుండి చలించనివాడు. "శాశ్వతం శివమచ్యుతమ్" అని శ్రుతి వాక్యం. మహాభారతంలో "నేను ఎన్నడూ నా నిజతత్త్వం నుండి జారలేదు కాబట్టి అచ్యుతుడను" అని భగవానుడే సెలవిచ్చాడు. (ఈ నామంతో విష్ణు సహస్రనామములలో మొదటి 100 నామములు పూర్తవుతాయి).
No comments:
Post a Comment